Күштеп немесе психикалық мәжбүрлеу туралы қазақша реферат
Күштеп мәжбүрлеу және 36-баптың 1-бөлігі
Жаңа Қылмыстық кодекстің 36-бабының 1-бөлігіне сәйкес, егер күштеп мәжбүрлеудің салдарынан адам өз іс-әрекетіне ие бола алмаса, яғни әрекетін басқару мүмкіндігін жоғалтса, онда осы Кодекспен қорғалатын мүдделерге келтірілген зиян қылмыс болып табылмайды.
Бұрын қолданылған қылмыстық заңдарда мұндай ұғым айқын түрде бекітілмеген. Алайда сот-тергеу тәжірибесі күштеп мәжбүрлеудің салдарынан адамдардың қоғамға қауіпті әрекеттерге барып, азаматтар мен ұйымдардың заңды мүдделеріне зиян келтіретін жағдайлары кездесетінін көрсетті. Жаңа Кодекстегі арнаулы норма дәл осындай жағдайлардың құқықтық салдарын нақтылап берді.
Мысал: жүргізуші әрекетінің қылмыстылығы туралы
Далада келе жатқан жүргізушіні қарақшы тоқтатып, көліктен алдап сыртқа шығарып, ұрып-соғып, қорқытып, ұрланған бір жылқының етін қыстаққа апаруға мәжбүрлейді.
Бұл жағдайда жүргізушінің әрекеті қылмыс болып табылмайды, өйткені ол күш қолдану арқылы мәжбүрленген: өз еркінен тыс, әрекетін басқара алмайтын жағдайда зиян келтіруге барған.
Күштеу ұғымы және оның түрлері
Күштеу — бұл белгілі бір әрекетті жасауға мәжбүрлеу. Мұндай кезде жәбірленушіге күш қолданылып, жанын қинайтын, нәтижесінде оның еркінен айыратын әрекеттер орын алады.
Тойтарылмайтын күштеу
Жәбірленуші нақты жағдайда өз іс-әрекетін басқару мүмкіндігін жоғалтады. Дәл осы жағдайда 36-баптың 1-бөлігі қолданылады.
Тойтарылатын күштеу
Жәбірленушінің белгілі бір дәрежеде таңдау жасап, әрекет ету мүмкіндігі сақталады. Сондықтан тойтарылатын күштеуде 36-баптың 1-бөлігі қолданылмайды.
36-баптың 2-бөлігі: психикалық және күшпен мәжбүрлеу
36-баптың 2-бөлігі мәжбүрлеудің екі түрі туралы мәселені көтереді: психикалық мәжбүрлеу және күштеп мәжбүрлеу. Егер осы мәжбүрлеулердің нәтижесінде адам Кодекспен қорғалатын мүдделерге зиян келтірсе, бірақ сонымен бірге өз іс-әрекетіне басшылық жасау мүмкіндігін сақтаса, онда қылмыстық жауаптылық мәселесі туындайды.
Яғни бұл — тойтарылатын психикалық және тойтарылатын күшпен мәжбүрлеу жағдайлары: адамның белгілі бір ерікті таңдауға мүмкіндігі бар (қылмыс жасауға да, жасамауға да).
Маңызды шарт
Мәжбүрлеудің осы түрлері кезінде адамның әрекеті тек қана қылмыстық заңмен қорғалатын мүдделерге нақты зиян келтірген жағдайда қылмыс ретінде бағалануы мүмкін.
34-бап: аса қажеттілік ережесінің қолданылуы
Егер мәжбүрлеу жағдайында келтірілген зиян аз болса, мұндай әрекетке Қылмыстық кодекстің 34-бабында көзделген аса қажеттілік ережесі қолданылуы мүмкін. Бұл жағдайда әрекеттің қоғамға қауіптілігі жойылады.
Қорытынды
- Тойтарылмайтын күштеу кезінде адам әрекетін басқара алмайды — зиян қылмыс болып танылмайды (36-бап, 1-бөлік).
- Тойтарылатын күштеу/психикалық мәжбүрлеу кезінде таңдау мүмкіндігі белгілі бір деңгейде сақталады — жауаптылық мәселесі 36-баптың 2-бөлігі бойынша бағаланады.
- Зиянның сипаты мен мөлшеріне қарай аса қажеттілік (34-бап) нормалары қолданылып, әрекеттің қоғамға қауіптілігі жоққа шығарылуы мүмкін.