Қазақша рефераттар

Сулы еріткіштер

Кіріспе

Көптеген мамандар Жер бетіндегі өмір бір кездері сулы ерітіндіден пайда болды деп есептейді. Су ерітінді ретінде адамзаттың назарын ерте заманнан-ақ өзіне аударған. Ежелгі философтар, әсіресе Аристотель (б.з.д. 384–322 жж.), суды табиғаттың негізгі элементі деп қарастырған.

Алхимиктер сұйықтықтар мен ерітінділерге ерекше мән берді: олар химиялық өзгерістердің қатты күйге қарағанда ерітінділерде жеңілірек жүретінін ерте түсінген. Ежелгі химиктер көп сұйықтықты «су» деп атаған, ал сынап бұл түсініктен бөлек болды: ол әртүрлі температурада күйін айтарлықтай өзгертпей, көптеген металдарды, тіпті алтынды да еріте алған.

Ерітінділердің маңызын түсінген алхимиктер қатты денелердің бәрін ерітетін «әмбебап ерітіндіні» іздеді. Осы ізденістер барысында олар бүгін біз органикалық еріткіштер деп атайтын көптеген заттарды ашты.

Дәрілік форма — көмекші заттар мен технологиялық операцияларға сәйкес келетін материалдық қалып. Биофармация дәрілік форманың ғылыми түсіндірмесін береді: ол препараттың дұрыс әсер көрсетуін және клиникалық қолдануға қолайлылығын қамтамасыз ететін форма.

Қазіргі тәжірибеде дәрілік затты ұтымды тағайындау оның ғылыми негізделген дәрілік формасына сәйкес болуы тиіс.

Сұйық дәрілік формалар

Сұйық дәрілік формалар — еріткіште ерітілген немесе дисперсияланған дәрілік заттардан тұратын жүйелер. Олар өсімдік шикізатынан алынатын экстракциялық препараттар түрінде де кездеседі. Дәріханалық өндірісте сұйық дәрілердің үлесі айтарлықтай жоғары (шамамен 60%).

Артықшылықтары

  • Тиісті технологиялық әдіспен қатты заттарды ерітіп, емдік әсерін күшейтуге мүмкіндік береді.
  • Құрамы мен қолдану тәсілдерінің алуан түрлілігімен ерекшеленеді.
  • Кейбір заттардың тітіркендіргіш әсерін төмендетуі мүмкін (бромидтер, йодидтер және т.б.).
  • Қолдануға ыңғайлы, қабылдауы жеңіл.
  • Ащы немесе жағымсыз дәмді бүркемелеуге болады (әсіресе балаларға арналған препараттарда).
  • Қатты формаларға қарағанда тезірек сіңіп, әсері жылдамырақ байқалады.
  • Жұмсартқыш және бүркеуіш әсері жиі көрінеді.

Кемшіліктері

  • Ұзақ сақтауға әрдайым қолайлы емес: сұйық ортада реакциялар жүруі мүмкін.
  • Микробиологиялық бұзылуға бейім; кейбір ерітінділердің сақтау мерзімі 3 тәуліктен аспайды.
  • Дайындау үшін уақыт пен арнайы ыдыс қажет; тасымалдауға қолайсыз болуы мүмкін.
  • Дозалаудың дәлдігі төмендеуі ықтимал (қасықпен немесе тамшымен өлшенеді).

Қолданылуына қарай жіктелуі

Тысқы қолдану

Шаю, сүрту, сылау, тамшылар. Құрамында су, этанол, глицерин, майлар болуы мүмкін.

Ішкі қолдану

Микстуралар және ішілетін ерітінділер; көбіне су дисперсиялық орта болады.

Инъекциялық қолдану

Ерекше тазалық пен стерильдік талаптары қойылады; инъекцияға арналған су қолданылады.

Микстуралар туралы қысқаша

Ішкі қолдануға арналған сұйық дәрілердің бір бөлігі микстура (лат. mixtura — «араластыру») деп аталады. Дисперсиялық орта ретінде көбіне су қолданылады. Егер қатты фаза тез тұнбаланып, ішер алдында шайқауды қажет етсе, ол шайқалмалы микстура (лат. mixturae agitandae) ретінде сипатталады.

Микстуралар әдетте ас қасықпен (15 мл), десерт қасықпен (10 мл) және шай қасықпен (5 мл) мөлшерленеді. Ішуге арналған кейбір ерітінділер тамшымен белгіленеді немесе 5–15 мл көлемде аз мөлшердегі сумен араластырып қабылданады.

Ерітінділердің түрлері. Еріту

Нағыз ерітінділер

Нағыз ерітінділер біртекті, бір фазалы жүйе болып табылады. Еріген зат еріткішпен тығыз байланыста болып, қайтадан бөлініп шықпайды және бүкіл көлемде біркелкі таралады.

Мұндай ерітінділер әрдайым тұнық болуы тиіс: тұнба мен көрінетін бөлшектер болмауы қажет. Құрамындағы компоненттерді қарапайым әдістермен бөліп алу мүмкін емес.

Мысалдар: глюкоза, натрий хлориді, этил спирті, магний сульфаты және т.б.

Коллоидтық ерітінділер

Коллоидтық ерітінділер — гетерогенді жүйелер. Дисперстік бөлшектердің өлшемі шамамен 1–100 нм аралығында болады. Кейбір жағдайларда коллоидтық бөлшектер электронды микроскопта да анық көрінбеуі мүмкін.

Суспензиялар

Суспензия (лат. suspensio) — ұсақталған қатты заттардың сұйық фазада таралған жүйесі. Бөлшек өлшемі шамамен 0,1–50 мкм.

Суспензиялар гетерогенді, тұнбаға бейім және бөлшектері кәдімгі микроскоппен көрінуі мүмкін.

Эмульсиялар

Эмульсия (лат. emulsus) — өзара ерімейтін немесе аз еритін сұйықтықтардың дисперсиялық жүйесі. Бөлшек өлшемі 1–150 мкм-ға дейін жетуі мүмкін.

Еріту операциясы

Еріту (сұйықтықтарды өзара және сұйықтық пен қатты денені араластыру) — ішкі, тысқы және инъекциялық дәрілерді дайындаудағы негізгі кезеңдердің бірі.

Ерігіштік — ең маңызды физика-химиялық қасиеттердің бірі. Заттардың ерігіштігі еріткіштің табиғатына, температураға және қоспаның құрамына тәуелді.

Кез келген ерітінді еріткіш пен еріген заттан тұрады. Әдетте еріткіш деп ерітіндіде мөлшері көп және бастапқы күйі «таза» ретінде қарастырылатын компонентті айтады. Егер екі компоненттің агрегаттық күйі бірдей болса (мысалы, су мен спирт), еріткіш ретінде көбіне мөлшері көп компонент қабылданады.

Сұйық дәрілік формалар технологиясында қолданылатын еріткіштер

Еріткіш — басқа заттарды еріте алатын сұйықтық. Тәжірибеде еріткіш ретінде қолданылатын затқа бірқатар талап қойылады.

Еріткішке қойылатын технологиялық талаптар

  • Жоғары еріткіштік қабілеті болуы.
  • Еритін затқа қатысты агрессивті болмауы.
  • Улылығы мен өрт қаупі төмен болуы.
  • Қолайлы, қолжетімді және арзан болуы.
  • Сақтауға ыңғайлы болуы.
  • Иісі мен дәмі жағымсыз болмауы.
  • Ұшқыштығы және жанғыштығы тым жоғары болмауы.
  • Микроорганизмдердің дамуына қолайлы орта болмауы.

Ерітінділердің қанығуына қарай

Қанықпаған ерітінді — ерігіштік шегіне жетпеген ерітінді.

Қаныққан ерітінді — берілген жағдайларда еріген зат мөлшері шекті деңгейге жеткен ерітінді.

Аса қаныққан ерітінді — еріген зат мөлшері қалыпты қаныққан ерітіндіден де жоғары болатын, тұрақсыз жүйе.

Дәріханалық тәжірибеде көбінесе қанықпаған ерітінділер дайындалады.

Еріткіштердің жіктелуі

Органикалық және бейорганикалық

Бейорганикалық еріткіштердің ең кең тарағаны — су. Кей жағдайларда сұйық аммиак металлдарды ерітетін тиімді еріткіш ретінде қарастырылады. Органикалық еріткіштердің маңызы зор: көмірсутектер, спирттер, жай және күрделі эфирлер, кетондар және т.б.

Сулы және сулы емес

Табиғатына қарай еріткіштер сулы және сулы емес болып бөлінеді. Суда ерімейтін немесе баяу еритін заттар үшін сулы емес еріткіштер пайдаланылады (әсіресе тысқы қолдануда).

Сулы емес еріткіштер (негізгілері)

Өсімдік майлары

Миндаль, шабдалы майы және т.б.

Эфирлер

Жай және күрделі эфирлер (мысалы, этилолеат).

Спирттер

Этанол (2–30%), көпатомды спирттер және т.б.

Амидтер

Диметиламид, β-оксиэтиллактамид және т.б.

Сульфоксидтер/сульфондар

Диметилсульфоксид (ДМСО), сульфолан.

Құрастырылған еріткіштер

Этанол–глицерин, глицерин–димексид және т.б.

Сулы емес ерітінділер көбіне тысқы қолдануда пайдаланылады: тері мен шырышты қабықты майлау, шаю, мұрын/құлақ тамшылары. Ішкі қолдану сирегірек кездеседі.

Технологиялық жіктелуі

Ұшпалы еріткіштер

Этил спирті, хлороформ, эфир, бензин, скипидар және т.б.

Ұшпайтын еріткіштер

Майлар, сұйық парафин, глицерин, димексид және т.б.

Құрастырылған

Ерігіштікті кеңейту үшін бірнеше еріткіштің қоспалары.

Жиі кездесетін еріткіштер (қысқаша сипаттама)

Медициналық эфир (Aether medicinalis)

Тез өртенгіш, жарылғыш

Түссіз, тез ұшқыш, өзіне тән иісі мен дәмі бар сұйықтық. Спиртпен және эфир майларымен жақсы араласады. Қауіпсіздік шараларын қатаң сақтау қажет. Қараңғылау шыны ыдыста, салқын әрі күн түспейтін жерде сақталады.

Хлороформ (Chloroformium)

Жарықта ыдырауға бейім

Түссіз, тұнық, ауыр ұшқыш сұйықтық; тәттілеу дәмі және өзіне тән иісі бар. Сумен нашар араласады (шамамен 1:200). Жарық әсерінен баяу ыдырап, зиянды өнімдер түзуі мүмкін, сондықтан тығыз жабылған ыдыста сақталады. Негізінен тысқы дәрілік формаларда қолданылады.

Этил спирті (Spiritus aethylicus)

Ұшқыш, жанғыш

Крахмалды шикізаттың ашу өнімінен алынады (көбіне картоп, бидай). Таза этил спирті — тұнық, күйдіргі дәмі бар сұйықтық. Көптеген дәрілік заттарға жақсы еріткіш (эфир майлары, органикалық қышқылдар, шайырлар, йод және т.б.), сондай-ақ сумен, глицеринмен және басқа еріткіштермен араласады. Сумен араластырғанда жылу бөлініп, көлемнің азаюы байқалуы мүмкін.

Вазелин майы / сұйық парафин (Oleum vaselini, Paraffinum liquidum)

Түссіз, иіссіз, дәмсіз, тұтқыр сұйықтық. Суда және спиртте ерімейді. Көп майлармен және хлороформмен араласады (кастор майымен толық араласпауы мүмкін). Іш жүргізетін құрал ретінде және тысқы дәрілік формаларда (тамшылар, жақпа) қолданылады. Күн түспейтін жерде сақталады.

Глицерин (Glycerinum)

Медициналық тәжірибеде әдетте 12–16% су қоспасымен қолданылады. Түссіз, иіссіз, тәтті дәмді, тұтқыр сұйықтық. Тығыз жабылатын ыдыста сақталады.

Диметилсульфоксид (ДМСО), димексид (Dimethyl sulfoxidum, Dimexidum)

Әдетте түссіз, әлсіз иісті, ащылау дәмі бар сұйықтық. Бөлме температурасында, тығыз жабылған ыдыста, күн түспейтін жерде сақталады.

Майлы майлар (Olea pinguia)

Майлы ерітінділер жақсы еріткіш ретінде, әсіресе құлаққа арналған дәрілерде кең қолданылады. Тығыз жабылған шыны немесе металл ыдыстарда сақталады.

Сулы еріткіштер

Минералсызданған су (Aqua demineralisata)

Ыдыстарды жууға, кейде көзге тамызатын тамшыларды дайындауға қолданылады.

Инъекцияға арналған су (Aqua pro injectionibus)

Инъекциялық дәрілерге арналған. Ерекше жағдайларда сақталады және әдетте 24 сағат ішінде қолданылуы тиіс.

Дистилденген су (Aqua destillata)

Иіссіз және дәмсіз болуы керек. Қолданылу саласы нормативтік талаптарға тәуелді.

Басқа еріткіштер және ескертулер

  • Метил спирті — күшті у; аз мөлшерінің өзі ауыр улануға әкелуі мүмкін.
  • Изопропил спирті — улы, медицинада қолданылуы шектеулі және регламентке тәуелді.
  • Ацетон — сумен және көптеген органикалық еріткіштермен араласады.
  • Сірке қышқылы — сумен, спиртпен, эфирмен араласады.
  • Бензиндер — тез ұшқыш және тез жанғыш.
  • Дихлорэтан — булары улы, қолданғанда ерекше сақтық қажет.

Еріткіштерге қойылатын қауіпсіздік талаптары

Көптеген еріткіштер физиологиялық белсенді, ал органикалық еріткіштердің біразы жанғыш, өртенгіш және кей жағдайда жарылғыш болады. Хош иісті көмірсутектер, аминдер және кетондармен ұзақ немесе жоғары концентрацияда байланыс ауыр улануға және тері ауруларына (дерматит, тітіркену, қабыну) әкелуі мүмкін.

Сондықтан еріткіштермен жұмыс істегенде техникалық қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтау, желдетуді қамтамасыз ету, жеке қорғаныс құралдарын қолдану және заттарды дұрыс таңбаланып, дұрыс сақталуын бақылау қажет.

Биофармацевтикалық қасиеттері

Биофармация — дәрілік заттардың ағзаға әсерін зерттейтін ғылым саласы. Ол препараттардың физика-химиялық қасиеттерін талдап, адам немесе жануар қабылдағаннан кейінгі әсерін (сіңуі, таралуы, әсер етуі) бағалайды.

Қазіргі таңда дәрілік формалардың басым бөлігі биофармацевтикалық тұрғыдан қарастырылады. Негізгі мақсат — емдік әсерді күшейту және жанама әсерлерді азайту.

Сапалық бағалау және сатуға дайындау

Сапаны бақылау

  • Жазбаша бақылау.
  • Сауалнама/тексеру.
  • Органолептикалық бағалау (түсі, дәмі, иісі).
  • Физикалық бақылау (жалпы көлемі нормадан аспауы тиіс).
  • Химиялық бақылау (қажетіне қарай, ішінара).

Сатуға дайындау

  • Ішкі және сыртқы затбелгі (этикетка) дайындау.
  • Улы/қауіпті еріткіштер бар болса: «Сақтықпен қолдану» қосымша белгісі.
  • Ерекше сақтау режимі қажет болса: «Салқын жерде сақтау» сияқты ескертпе этикеткалар.

Қорытынды

Дәрілік формалар технологиясы — салыстырмалы түрде жас ғылым. 1924 жылдан бастап ол эмпирикалық білім деңгейінен ғылыми жүйеге айналып, белсенді зерттеулер басталды. Бүгінде биофармацевтикалық талаптарға сай келмейтін дәрілік формаларды қолдануға рұқсат берілмейді.

Қазіргі кезде сұйық дәрілік формалар дәріханалық рецептурада жетекші орын алады (шамамен 45–50%). Көптеген сұйық препараттар зауыттық жағдайда өндіріледі. Еріткіштер бұл салада шешуші рөл атқарады: жаңа дәрілік заттардың бірқатары суда нашар еритіндіктен, тиімді әрі қауіпсіз еріткіштерді іздеу және таңдау өзекті бағыт болып қала береді.

Пайдаланған әдебиеттер

  1. Райхардт К. Растворители и эффекты среды в органической химии. М.: Мир, 1991. 763 с.
  2. Райхардт К. Растворители в органической химии. Л.: Химия, 1973. 150 с.
  3. Днепровский А.С., Темникова Т.И. Теоретические основы органической химии. Л.: Химия, 1991. 560 с.
  4. Фиалков Ю.Я. Растворитель как средство управления химическим процессом. Л.: Химия, 1990. 283 с.
  5. Агажданян Н.А., Катков А.Ю. Резервы нашего организма. М.: Знание, 1990. 340 с.
  6. Краснюк И.И., Валевко С.А., Михайлова Г.В. Фармацевтическая технология: учебник. М.: Изд. центр «Академия», 2006. 592 с.
  7. Одрит Л., Клейнберг Я. Неводные растворители (пер. с англ.). М., 2001. 150 с.