Бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы ретінде көсемшелер де жұмсалады, әрі есімшеге қарағанда, қосымша әлементтерді қажет етпейді
Көсемшенің бағыныңқы сөйлем баяндауышы ретіндегі қызметі
Бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы ретінде көсемше тұлғалары да жұмсалады. Есімшеге қарағанда, көсемшелер қосымша элементтерді көп қажет етпей, бағыныңқы компонентті басыңқы компонентпен ықшам түрде байланыстырады.
И. И. Мещанинов көсемшенің құрмалас сөйлем құрамындағы қызметін сипаттай отырып, оның сөйлемде дербес, аяқталған мазмұн бермей, негізгі сөйлемдегі баяндауыштың қызметін нақтылайтын құрал ретінде көрінетінін атап көрсетеді.
Көсемшенің синтаксистік қызметтері
1) Пысықтауыш
Көсемше қимылдың орындалу амалын, тәсілін, ретін, мезгілдік қабаттасуын білдіріп, сөйлемде пысықтауыш қызметін атқара алады.
2) Баяндауыш
Көсемше құрмалас сөйлем жасауда ерекше белсенді: ол бағыныңқы компоненттің баяндауышы ретінде жұмсалып, тиянақсыз бөлікті тиянақты бөлікке бағындыра байланыстырады.
Көсемше — етістіктің тиянақсыз түрі. Осы тиянақсыздық бағыныңқы компоненттің басыңқы компонентке тәуелділігін күшейтіп, компоненттердің бірлікте, тұтастықта берілуін қамтамасыз етеді. Сондықтан көсемше тұлғалары дәнекерлік қызмет те атқарады.
Құрмалас жасауда жиі қолданылатын көсемше тұлғалары
–ып, –іп, –п тұлғалары
Сабақтас құрмаласта бағыныңқы компоненттің баяндауышы қызметінде ең жиі қолданылатын тұлға — –ып, –іп, –п жұрнақты көсемше. Бұл форма тиянақсыз компонентті тиянақты компонентпен әртүрлі мағыналық қатынаста құрмаластырады.
Өткен шақтық көсемшенің дәнекерлігі арқылы жасалған кейбір сабақтастарда тиянақсыз компонент басыңқы сөйлемнің бірде-бір мүшесіне меңгерілмей, онымен жарыса, салаласа айтылып, тек тұлғалық жағынан дербестігінің белгілерін сақтайды.
–а, –е, –й тұлғалары
Жай сөйлемдерді бір-бірімен құрмаластыруда –а, –е, –й жұрнақты көсемшенің де өзіндік орны бар. Бұл тұлғаларда тиянақсыздық сипаты басым болғандықтан, бағыныңқының тұлғалы баяндауышы әрі мағыналық, әрі тұлғалық жағынан тиянақсыз келеді.
—ғалы/—гелі, —қалы/—келі тұлғалары
Жай сөйлем құрамында көбіне мезгіл не мақсат пысықтауыш қызметінде жұмсалатын —ғалы/—гелі, —қалы/—келі тұлғалары құрмалас сөйлемде бағыныңқы баяндауышы ретінде соңғы кезде ғана және өте сирек қолданылады.
Көсемше арқылы жасалатын бағыныңқы түрлері
Көсемше формалары арқылы жасалатын құрмаластарға тіліміздегі қимыл-сын бағыныңқылар, себеп бағыныңқылар, қарсылықты бағыныңқылар, шартты бағыныңқылар, мезгіл бағыныңқылар және мезгілдес сабақтастар жатады.
Амал (қимыл-сын) бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқы компонент басыңқы компоненттегі іс-әрекеттің қалай орындалатынын білдірсе, мұндай сабақтасты амал (қимыл-сын) бағыныңқылы сабақтас дейміз.
Мезгіл, салыстырмалы, себеп бағыныңқылы түрлердегідей, қимыл-сын бағыныңқылы сабақтаста да компоненттер бір-біріне бағыныңқы, тәуелді болады: басыңқы компонент бағыныңқыны жетектеп, меңгеріп тұрады.
Жасалу жолдары
- –п формантты көсемше
- –а, –е тұлғалы көсемше
- –ғандай тұлғалы көсемше