Шағын және орта бизнес субъектiлерiн қаржыландырудың алғышарттары туралы қазақша реферат
Шағын және орта бизнес субъектілерін қаржыландырудың алғышарттары
Банктер тәжірибесінде қолданылатын несиелеу процесінің өзіндік алғышарттары бар. Әр банкте пайдаланылатын несиелеу механизмі элементтері несиелік операциялардың сапасын айқындап, оларды жүзеге асырудың тәртібі мен техникасын сипаттайды.
Әдетте несиелеу процесі мына кезеңдерден тұрады: несие өтінімін қарау, несиелік қабілетті талдау, несиелік келісімшарт жасау, несие беру, несиелік мәміленің орындалуын бақылау.
Құқықтық және ұйымдастырушылық негіз
Қарыз алушыларға несие беру барысында банктер Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілерін басшылыққа алады. Несиелер төлем қабілеті бар қарыз алушыларға, несиені қайтарудың нақты көздері және тұрақты қамтамасыз ету нысандары болған жағдайда беріледі.
Несиелеу процесінің негізгі алғышарттары
Несие өтінімін қарау
Кез келген несиелік операция банкке түскен несие туралы өтінімді қараудан басталады. Өтінімде қарыз алушы және сұралатын несие туралы негізгі мәліметтер көрсетіледі: мақсаты, сомасы, түрі, мерзімі, сондай-ақ ықтимал қамтамасыз ету.
Банктің талаптарына және операцияның сипатына қарай өтінімге қосымша құжаттар қоса тіркеледі. Клиенттердің әртүрлі топтары үшін құжаттар пакеті де әртүрлі болуы мүмкін. Қажет жағдайда банк несиені қайтаруды қамтамасыз ететін қосымша мәліметтер мен құжаттарды сұратуға құқылы. Ал банкпен тұрақты жұмыс істейтін қарыз алушылар үшін кейбір құжаттар тізімі қысқартылуы ықтимал.
Алдын ала бағалау (есеп карточкасы)
- Компания басшысы мен өкілінің аты-жөні
- Қызмет түрі және меншік нысаны
- Заңды мекенжай
- Есеп айырысу және валюталық шоттар туралы мәлімет
Қаржылық бастапқы деректер
- Негізгі құрылтайшылар
- Несиенің мақсаты, сомасы және мерзімі
- Соңғы есептік күнге баланс құрылымы және көрсеткіштер
Тапсырылған құжаттарды оқу және талдау банкке қарыз алушының ссуданы қайтару қабілетін бағалауда шешім қабылдауға негіз болады. Бағалау көбіне техника-экономикалық есеп (ТЭН) негізінде жүргізіледі.
Қарыз алушының несиелік қабілетін талдау
Бұл кезең қарыз алушының ссуда бойынша қарызды уақтылы әрі толық көлемде қайтару қабілетін бағалауды білдіреді. Қайтармау тәуекелі әртүрлі факторларға тәуелді болғандықтан, банк несие беру туралы шешім қабылдар алдында қарыз алушыны жан-жақты талдайды. Несиелік қабілет — банктің өтімділігіне тікелей ықпал ететін негізгі факторлардың бірі.
Талдауда ескерілетін негізгі факторлар
- Құқықтық қабілеттілік: қарыз алушы атынан әрекет ететін тұлғаның өкілеттігін, жарғысы мен ішкі құжаттарын тексеру.
- Іскерлік бедел: қарызды қайтаруға дайындықпен қатар, келісімшарт бойынша міндеттемелерді орындау тәртібі.
- Табыс табу қабілеті: несиені өтеуге жеткілікті ақша ағындарын қалыптастыру мүмкіндігі.
Табысқа әсер ететін ішкі факторлар
- Сату көлемі және баға саясаты
- Шығындар құрылымы
- Орналасқан жері және нарыққа қолжетімділік
- Тауар/қызмет сапасы, шикізат құны, персонал біліктілігі
Сыртқы факторлар (тәжірибеде жиі қолданылады)
- Бәсеке деңгейі
- Жарнама мен маркетинг тиімділігі
- Сала конъюнктурасы және тәуекелдер
Қаржылық жағдай — шешуші өлшем
Қарыз алушының қаржылық жағдайы меншік және заемдық қаражаттарды орналастыру мен пайдаланудың құрылымымен, табысты алу, бөлу және тиімді пайдаланумен сипатталады. Ол төлем қабілеттілігінен көрінеді: келісімшарттық төлемдерді уақтылы орындау, несиені өтеу, жалақы төлеу, бюджетке төлемдер мен салықтарды төлеу. Қаржылық жағдайы тұрақты қарыз алушы барлық міндеттемелерін жүйелі түрде орындай алады.
Банктік талдау шектеулі және кеңейтілген форматта жүргізілуі мүмкін. Тәжірибеде көрсеткіштер жүйесіне сүйенетін әртүрлі әдістемелер қолданылады. Қазақстанда сондай-ақ Ұлттық банк ұсынымдары және банктердің ішкі әдістемелік нұсқаулықтары пайдаланылады.
Қарыз алушылар негізгі коэффициенттердің мәніне қарай несиелік қабілеттіліктің үш класына жіктелуі мүмкін. Мұндай жіктеу көбіне Ұлттық банк ұсынып отырған коэффициенттерге сүйеніп жүргізіледі.
Несиелік келісімшарт жасау
Банк қарыз алушының несиелік қабілетін тексеріп болғаннан кейін, несиелеу субъектісімен келісімшарт жасасуға кіріседі. Несиелеуге қатысты барлық сұрақтар банк пен қарыз алушы арасындағы келісімшарт негізінде реттеледі.
Келісімшартта әдетте көрсетілетін шарттар
- Несиелеу мақсаты және объектісі
- Несие сомасы
- Берілетін мерзімі және қайтару шарттары
- Қамтамасыз ету нысаны
- Сыйақы мөлшерлемесі және төлеу тәртібі
- Бақылауға қажет есептер мен құжаттар, тапсыру мерзімдері
Келісімшарт мазмұнын тараптар өзара келіседі. Екінші деңгейлі банктер тәжірибеде типтік формаларды қолданады. Келісімшартта несиелеу механизмі мен негізгі элементтер (несие түрлері мен объектілері, баға, әдістер, ссудалық шот нысандары, қамтамасыз ету және қайтару тәсілдері, банк бақылауы) айқындалады.
Несие беру процесі
Бұл кезең несиелеуді ұйымдастыру және техникалық шарттарды қамтиды: ссудалық шот нысанын таңдау, беруді құжаттау тәртібі, сондай-ақ несиені беру тәсілі.
Жай ссудалық шот
Қарыз алушы тауарлы-материалдық құндылықтар қорларының жинақталуына байланысты несиеге қажеттілігін білдіреді. Банкке төленген нормативтен жоғары қалдықтардың қозғалысы туралы мәліметтер ұсынылады. Соның негізінде қажеттілік мерзімді міндеттемелер арқылы құжатталады.
Арнайы ссудалық шот
Несие әр алынған сайын жеке-жеке құжатталмауы мүмкін. Әдетте операциялар шот ашу барысында рәсімделетін өтінім-міндеттеме негізінде жүргізіледі.
Несиені қайтару және сыйақыны төлеуді бақылау
Бұл — несиелік операциялардағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Қайтару тәсілі ссудалық шот нысанына, банк қаражаттарын пайдалану ұзақтығына және олардың төлем айналымындағы рөліне байланысты белгіленеді.
Қайтаруды рәсімдеу логикасы
- Ссуданы қайтару мерзімі берілген сәтте мерзімді міндеттемелермен құжатталады.
- Егер қарыз тұтас қайтарылса — бір міндеттеме, ал бөліп-бөліп қайтарылса — әр төлемге жеке міндеттеме толтырылады.
- Арнайы ссудалық шот бойынша берешек көбіне осы шотқа түсетін түсімдер есебінен өтеледі.
Операциялық бақылау
Банктер қайтаруды бақылау үшін мерзімді міндеттемелер картотекасын жүргізеді. Қызметкерлер күн сайын өтеу мерзімі келген ссудаларды қарап, қарыз алушының есеп айырысу шотынан қаражатты өндіріп алуға құжаттар дайындайды. Жартылай қайтарымдар бойынша міндеттемеге тиісті белгілер қойылады. Егер қарыз алушының шоты басқа банкте ашылған болса, қарыз бен сыйақы қарыз алушының төлем тапсырмасы негізінде өндіріліп алынады.
Мерзімді ұзарту және сыйақы есептеу
Жекелеген жағдайларда қарыз алушының қаржылық қиындықтарына байланысты банк қайтару мерзімін кейінге қалдыруға рұқсат беруі мүмкін. Мұндай жағдайда қарыз көбіне жоғары сыйақымен рәсімделеді. Сыйақы мөлшері, төлеу мерзімі мен тәртібі, сондай-ақ өндіріп алу механизмі несиелік келісімшартта белгіленеді. Сыйақы ай сайын немесе тоқсан сайын есептеліп, өтеу кестесіне сәйкес алынуы мүмкін. Банктік тәжірибеде жай және күрделі сыйақыны есептеу формулалары қолданылады.
Резервтер (провизиялар) қалыптастыру
Ұлттық банк әдістемелік ұсынымдарына сәйкес екінші деңгейлі коммерциялық банктер ссудалар бойынша ықтимал зияндарға арнайы резервтер (провизиялар) құрады. Резерв мөлшері есептік күндегі берілген несиелердің жалпы сомасына байланысты айқындалады.