Жалпы табыс

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың негізгі ақпараттық базасы — қаржылық есеп беру. ҚР Президентінің 1995 жылғы 26 желтоқсандағы №2732 «Бухгалтерлік есеп туралы» заң күші бар Жарлығына сәйкес, 1998 жылдан бастап қаржылық есеп берудің құрамына мыналар кіреді:

Бухгалтерлік баланс;
Қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп;
Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп.

Қаржылық есеп беруге, әдетте, түсіндірме хат қоса беріледі. Ол қаржылық есеп берудің ажырамас бөлігі ретінде оқылады және есепте ашылмаған, бірақ пайдаланушылар үшін маңызды ақпаратпен толықтырылуы мүмкін.

Түсіндірме хаттың мазмұны

Негізгі міндеті

Субъектінің қандай есеп саясатын ұстанатынын көрсету және қаржылық есепті пайдаланушылардың талаптарына сай қосымша мәліметтерді ашу.

Қосымша ашып көрсету мысалдары

Тәуекелдер мен белгісіздіктер;
Қаржылық есепте танылған міндеттемелерге түсіндірме;
Географиялық сегменттер мен қызмет түрлері;
Баға өзгерісінің ықпалы және өзге де факторлар.

Кейбір субъектілерге қаржылық есепті бухгалтерлік есеп стандарттарында көзделген жеңілдетілген нысанда ұсынуға рұқсат беріледі. Бұл жеңілдік соңғы екі қаржылық жыл бойынша төмендегі үш шарттың кемінде екеуі орындалған жағдайда қолданылады:

1 Жылдық табыс ҚР заңнамасында көрсетілген 10 000 еселік есептік көрсеткіштен аспайды (әлеуметтік төлемдер, айыппұл санкциялары, салықтар және басқа да төлемдер мақсатында).
2 Қаржылық жыл ішіндегі қызметкерлердің орташа саны 50 адамнан аспайды.
3 Активтердің жалпы құны 60 000 еселік есептік көрсеткіштен аспайды.

Қаржылық есептің мақсаты және пайдаланушылар үшін маңызы

Қазақстанда қолданылатын отандық қаржылық есеп негізгі өлшемдер бойынша халықаралық стандарттардың талаптарына жақындай түсті. Бұл үрдіс экономиканың нарықтық қатынастарға бейімделуімен, сондай-ақ елдің әлемдік экономикалық кеңістікке кірігуімен байланысты.

Негізгі мақсат

Қаржылық есептің мақсаты — пайдаланушыны заңды тұлғаның қаржылық жағдайы, қызмет нәтижелері және есепті кезеңдегі қаржылық жағдайдағы өзгерістер туралы пайдалы, маңызды әрі сенімді ақпаратпен қамтамасыз ету.

Инвестициялық шешімдер

Компанияның табыстылығы мен тұрақтылығын бағалап, капитал салудың орындылығын анықтауға көмектеседі.

Несие беру шешімдері

Төлем қабілеттілігі мен қарыз жүктемесін бағалауға, несиені қайтару ықтималдығын өлшеуге мүмкіндік береді.

Ақша ағымдарын болжау

Болашақ ақша түсімдері мен төлемдер динамикасын бағалауға, ресурстарды басқару сапасын көруге жағдай жасайды.

Дегенмен қаржылық есеп пайдаланушыларға шешім қабылдау үшін қажет ақпараттың барлығын толық қамти бермеуі мүмкін. Сонымен қатар коммерциялық құпияны қорғау туралы нормалар кейбір ақпараттың ашықтығына шектеу қояды. Алайда өкілеттігі болған жағдайда (тергеу органдары, ревизорлар, аудиторлар) қосымша мәліметтер талап етілуі ықтимал.

Нарықтық экономикадағы рөлі

Нарықтық экономика жағдайында қаржылық есеп шаруашылық субъектілерінің қызметі жөніндегі қаржылық ақпаратты жүйелендірілген түрде ұсынатын негізгі дереккөзге айналады және басқарушылық шешімдерге қажетті талдамалық есептердің ақпараттық базасын қалыптастырады.

Бухгалтерлік баланс — негізгі ақпарат көзі

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдауда негізгі ақпарат көзі қызметін бухгалтерлік баланс атқарады. Баланс есепті жылдың басындағы және соңындағы кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттайды және бірқатар маңызды функцияларды орындайды.

Меншік иелері үшін

Кәсіпорын нені иеленетінін, мүліктің құрамы мен сапалық жағдайын, сондай-ақ жақын уақытта міндеттемелерін өтеу қабілетін бағалауға мүмкіндік береді.

Басқарушылар үшін

Ресурстарды пайдалану тиімділігін салыстыруға, стратегияның дұрыстығын бағалауға және басқарушылық шешімдер қабылдауға негіз болады.

Сыртқы пайдаланушылар үшін

Аудиторлар тексерісті жоспарлауда әлсіз тұстарды анықтайды, талдаушылар талдау бағытын нақтылайды, ал серіктестер ынтымақтастық шарттарын және тәуекелді бағалайды.

Баланстың рөлі соншалық, тәжірибеде қаржылық жағдайды талдауды жиі баланстық талдау деп те атайды.

Бухгалтерлік баланс кәсіпорын мүлкінің құрамы мен құрылымын, ағымдағы активтердің өтімділігі мен айналымдылығын, меншікті капитал мен міндеттемелердің көлемін, дебиторлық және кредиторлық берешек динамикасын, сондай-ақ несие қабілеттілігі мен төлем қабілеттілігін бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге капиталды орналастыру тиімділігін, қарыз көздерінің көлемі мен құрылымын және оларды тарту тиімділігін талдауға жағдай жасайды.

Баланс құрылымы және орналастыру қағидаттары

1997 жылға дейін бухгалтерлік баланс, әдетте, екі бөліктен тұратын кесте түрінде ұсынылды: актив және пассив.

Актив

Кәсіпорын бақылауындағы ресурстарды және болашақта экономикалық пайда әкелуі ықтимал мүлік пен құқықтарды көрсетеді.

Пассив

Кәсіпорынның міндеттемелерін (қарыздар мен кредиторлық берешекті) сипаттайды; оларды өтеу ресурстардың азаюына немесе табыстың төмендеуіне алып келуі мүмкін.

Баланстың баптары экономикалық біртектілік белгілері бойынша топтастырылады. Актив баптары, әдетте, өтімділігі төменнен өтімділігі жоғарыға қарай орналастырылады. Соның нәтижесінде активтің соңында ең өтімді элементтер — қысқа мерзімді қаржылық салымдар, кассадағы және шоттардағы ақша қаражаттары көрініс табады.

Пассив баптары төлем мерзімінің жеделдігі төменнен жоғарыға қарай құрылады: алдымен жеделдігі төмен міндеттемелер, кейін қысқа мерзімді және тез өтелуге тиіс міндеттемелер беріледі.

Баланстың форматын таңдау (көлденең, екіжақты немесе тік нысан) — шаруашылық субъектісінің құқығы. Дегенмен активтер мен міндеттемелерді орналастырудың негізгі қағидаттары өзгеріссіз сақталады.

Тік нысанда ұсынылатын баланс әдетте 5 бөлімнен тұрады: 1) ұзақ мерзімді активтер; 2) ағымдағы активтер; 3) меншікті капитал; 4) ұзақ мерзімді міндеттемелер; 5) ағымдағы міндеттемелер.

Баланстың негізгі элементтері: халықаралық ұстаныммен үндестігі

Бухгалтерлік баланс ұғымы мен оның элементтерін түсіндіруде халықаралық тәжірибеге жақын анықтамалар кең қолданылады. Көптеген батыстық дереккөздер балансқа «белгілі бір күндегі ұйымның қаржылық жағдайының көрінісі» ретінде анықтама береді және негізгі теңдікті атап көрсетеді: активтер сомасы әрқашан пассивтер сомасына тең.

Актив

Өткен оқиғалардың нәтижесінде кәсіпорын бақылауындағы және болашақта экономикалық пайда әкелетін ресурс.

Міндеттеме

Өткен оқиғалардан туындаған ағымдағы міндет; оны өтеу ресурстардың шығынына, яғни экономикалық пайданың азаюына әкеледі.

Меншікті капитал

Активтерден міндеттемелерді шегергеннен кейінгі қалдық (ұйымның өз қаражаты).

ҚР-дағы бухгалтерлік есеп стандарттары да осы ұғымдармен мәндес тәсілді ұстанады: активтер — құндық бағасы бар мүлік, мүліктік емес игілік және құқықтар; міндеттеме — кредитордың талап ету құқығы бар, белгілі бір әрекетті орындауды көздейтін борыш; меншікті капитал — міндеттемелер шегерілгеннен кейінгі активтер.

БЕС-2 талаптары және ақпараттың ашықтығы

Бухгалтерлік баланс «Бухгалтерлік баланс және қаржылық есеп берудегі негізгі ашып көрсетулер» №2 стандартпен (БЕС-2) реттеледі. Бұл стандарт активтер, меншікті капитал және міндеттемелердің мәнін айқындайды, сондай-ақ қаржылық есеп беруде ашып көрсетілуі тиіс ақпаратқа қойылатын талаптарды белгілейді.

БЕС-2 қағидатына сәйкес, барлық маңызды ақпарат қаржылық есепті пайдаланушыларға анық әрі түсінікті болатындай деңгейде ашып көрсетілуі тиіс.

Қаржылық жағдайды талдауда балансты қолданудың шектеулері

Қаржылық жағдайды талдау барысында тек бухгалтерлік баланс мәліметтеріне ғана сүйену жеткіліксіз. Бұл тәсіл белгілі бір деңгейде қарапайымдандыруға алып келеді, өйткені баланстың табиғи шектеулері бар. Негізгі кемшіліктері төмендегідей:

1) Тарихилық (ретроспективалық сипат)

Баланста көрсетілген мәліметтер оны құрастырған кезеңдегі шаруашылық қызметінің нәтижесін сипаттайды. Сондықтан ол өткенді талдауға да, белгілі бір дәрежеде болжам жасауға да қолданылады, бірақ уақыт факторын әрдайым ескеру қажет.

2) «Статус-квоны» ғана көрсетуі

Баланс белгілі бір күнгі жағдайды көрсетеді, бірақ кәсіпорынның дәл осы күйге қандай себептермен келгенін толық түсіндірмейді. Мұны анықтау үшін қосымша деректер мен есепте көрінбейтін факторларды талдау қажет.

3) Салыстырмалы талдау базасының әлсіздігі

Бір ғана баланс кеңістіктік және уақыттық салыстыру үшін жеткілікті база бермейді. Сондықтан талдауды динамикада жүргізіп, көрсеткіштерді орташа салалық немесе ұқсас кәсіпорындардың орташа мәндерімен салыстыру орынды.

4) Қаражаттардың айналымы туралы ақпараттың болмауы

Баланс баптарындағы соманың «көп» немесе «аз» екенін тек айналым көрсеткіштерімен салыстырғанда ғана дұрыс бағалауға болады. Мысалы, екі кәсіпорында материалдар қоры 5 млн теңгеден болуы мүмкін, бірақ жылдық материал айналымы бірінде 60 млн, екіншісінде 10 млн болса, қордың жеткіліктілік деңгейі түбегейлі өзгеше болады.

5) Кезең ішіндегі ахуалды толық ашып көрсетпеуі

Баланс — есепті кезеңнің басы мен соңындағы мәліметтердің «сәттік» жиынтығы. Ол кезең ішіндегі нақты қозғалысты толық көрсетпейді. Бұл, әсіресе, материалдар, дайын өнім, тауарлар, дебиторлық берешек сияқты динамикалық баптар үшін маңызды.

Қорытынды тұжырым

Қаржылық есеп беру кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық өзегін құрайды, ал бухгалтерлік баланс — сол өзектің негізгі тірек құжаты. Дегенмен сапалы талдау үшін баланс мәліметтерін басқа есеп түрлерімен, түсіндірме ақпаратпен және айналым көрсеткіштерімен бірге қарастыру қажет.