Жалғыздық сарыны
Саяси гротеск және «пәтер» метафорасы: Т.Шапайдың «Үйдің иесі»
Қазіргі қазақ прозасында Т. Шапайдың «Үйдің иесі» атты туындысы — гротескілік әңгіме. Алғаш қарағанда ұсақ-түйек оқиғаға құрылғандай көрінгенімен, кейіпкердің өзін «орташа» деп сипаттауының астарында иллюзия бар: бұл — қоғам өзін қалыпты, орнықты етіп көрсеткісі келетін жалған тыныштық.
Т. Шапай прозасы қазақ әдебиетіндегі саяси гротесктің айрықша үлгісі ретінде танылуға лайық. Мұндағы «үй иесі» — жай қожайын емес, қоғамның аллегориялық бейнесі. Қаламгер тұрмыстық, заттық, этнографиялық және портреттік детальдар арқылы кейіпкердің рухани әлеміне тереңдеп, адам психологиясын ашады; сол дәуірдің мәдени-тарихи, тұрмыстық ерекшеліктері де айқындалады.
Пәтер — мемлекеттің символы
Оқиға тұтасымен үй ішінде өтеді. Пәтер — мемлекеттің символы. Бүгінде бұл пәтер «сайтанның сауық үйіне» айналғандай: «Сайтан-клуб» атануы — кеңістіктің азғындыққа қызмет етуінің таңбасы. «Сөрелердің қайғыдан опырылып түсуі» сияқты детальдар қоғам дертінің күшті екенін, іштен іріп жатқанын көркем түрде сездіреді.
«Сіз кітап оқуды қойғаннан бері (яғни, не заманнан бері) осы үйді жын иектеді…»
Кітап шкафының соттағы айыптауы — руханияттың сөзі, қоғамдық диагноздың нақ өзі.
Заттарға «адам кейпі» берілуі: сарказмның механизмі
Жазушы заттарға адами кескін береді: сылаңдаған сұлу қасық, күлімкөз рюмкалар — арбайтын «сұлудың» өзі іспетті. Алтын қасықтың мадақ айтуы, күміс қасықтың «тәтті өсек» сыңғырлатуы — ер-азаматтың асыл болмысына көлеңке түсіретін, қоғамды торлаған жағымпаздықтың персонификациясы.
Өзі тұтынған заттар үй иесін жан-жағынан қаумалап, қарғыс айтады. Кейіпкердің «қайран алтын күндерім» деп өкінуі Шәкәрімнің зарын да, Абайдың ұлттық өкінішін де еске түсіреді: жеке күйзеліс — этностық, тарихи өкінішке ұласады.
Сыбайлас жемқорлықтың аллегориясы
«Қонақ шақырып, той-домалақты сүйетін» кейіпкердің «кәделі мүлік» қатарына қосқан орындықтарының «опасыз» болып шығуы — тұрмыстық деталь арқылы берілген қоғамдық кесел. Зат атаулы бұрынғы құлдық мінезінен жаңылып, қожайынды соттайды: бұл — билік пен бұқара, ар мен пайда арасындағы даудың көркем моделі.
Гротеск пен сарказмда Рабле дәстүрінің ізі байқалады. Әсіресе кітап шкафының: «Сенің бар мәдениетің — осылар» деуі — руханияттың «ыдыс-аяққа» нұсқау арқылы қоғамның ішкі босап қалғанын әшкерелеуі.
Жерді сату ишарасы және «өрмекші торы»
Шәйнектің «қанша дүние шашқаныңды, қанша затты жалға бергеніңді» тізіп айтуы және «еденді шаршылап бөліп, сатып жібере жаздадым» деген тұс — жердің сатылуы мен ұзақ мерзімге жалға берілуіне тұспал. Үй төбесін басқан өрмекші торы — қоғамның да торланған, былыққа батқан хәлі.
Үй қараусыз қалғандықтан, кейіпкер қоғамнан аласталғандай күй кешеді; енді жаңа үй іздеуге мәжбүр. Бұл — тазару мен жаңаруды күткен қоғамдық сұраныстың көркем бейнесі. Гротеск ащы әжуадан туып, Аристотельдің катарсис идеясын да елестетеді: күйзеліс арқылы тазару, ұғыну арқылы серпіліс.
Әлеуметтік сатира және «аспандағы пәтер»: Қ. Әбілқайыр, Қ. Мүбарак
Қ. Әбілқайырдың «Қағаз қаласы» әңгімесінде әлеуметтік сатира айқын: баспанасыздық дерті қоғамды шырмауықтай шырмаған. Жастар үшін бұл — үлкен кедергі; өзіне сенбеу, келешегіне күмәндану да осы жерден басталады. Тамыр-таныстық пен жағымпаздықтың «қалыпты» әдетке айналуы — әлеуметтік қысымның салдары.
Қ. Мүбарактың «Пәтер» әңгімесінде де негізгі тәсіл — гротеск. Мұнда пәтердің «аспанда» болуы риторикалық сұрақ қана емес, пәлсапалық нышан: бағасы шарықтаған баспана қарапайым қазақ үшін қол жетпес қиялға айналған.
Мақалдан метафораға
«Кісідегінің кілті аспанда» деген мақал әңгіменің өзегіне айналып, метафоралық кеңістік жасайды: үйдің кілтін алудан бұрын «ұшуды үйрену керек» деген көрші сөзі арқылы шындық пен қиялдың шектесуге дәрменсіздігі көрсетіледі.
Финалдағы кейіпкердің өз ернін өзі қыршып, қаны бұрқ етуі — көпшілікке таныс әлеуметтік күйзелістің нақты әрі ауыр деталі.
Бұл шығармаларда аллегория пәтерсіздікті ишаралау үшін алынған; «пәтерлердің пәтер сияқты емес» болып суреттелуі — фантастикалық деталь арқылы әсірелеу. Әлеуметтік теңсіздіктің ел болуға жегі құрттай зиян екені де осы тәсілмен ашылады.
«Көк мылжың» дерті: Т. Нұрмағамбетов және демократия пародиясы
Т. Нұрмағамбетовтің «Ұлттың дерті» әңгімесінде қазіргі заманның «демократиясы» мен демагогиясын әшкерелеу үшін гротеск таңдалады. Мылжыңдық, құр сөзді сапыру, теңіздей тасыған бос сөз — өтірікті пір тұтып, көз бояуды кәсіп еткен кез келген қоғамның дерті.
Кейіпкер зейнет жасына шыққан соң осы «көк мылжыңға» ұшырайды; дерт ұлына, немересіне жұғып, ақыры ұлттың өзегіне түскен жегі құртқа айналады. Автор үмітті көп қалдырмайды: бұл — әлеуметтік диагноз қоюдың қатаң, тіпті қара бояуы қалың тәсілі. Алайда ұлт туралы туындыны үнемі тұтас қара түспен бояу қауіпті екенін де естен шығармау қажет.
Ауыз бен Құлақ: сөйлейтін қоғам, естімейтін билік
Т. Шапайдың «Ауыз бен құлақ» әңгімесі: «Әркім өз бетінше сөйлеп жүр… Ешкімді ешкім естімейді, ешкімді ешкім түсінбейді. Өйткені ешқайсысының аузы бос емес!» деген оймен басталады. Мұнда гротеск пен гипербола әлеуметтік жағдайды өткірлендіре көрсетеді: бір мемлекет — «көк мылжың ауыз», ал билік — «ақпа құлақ» емес, керісінше, бітеу құлақ.
Ертегілік, эпостық тәсіл еркін қолданылып, Вавилон мұнарасы туралы аңызбен үндеседі: у-шу көп, бірақ өзара түсінісу жоқ. Мұндағы Ауыз — қалың ел, Құлақ — билік. Құлақтың «өлі туғаны» — қоғамдық коммуникацияның тоқырауын білдіретін ең қатал символдардың бірі.
Ә. Кекілбаевтың «Ауыз» әңгімесімен салыстырғанда, Т. Шапайда жарық көбірек, үміт ізі анықтау. Бірінде — күрескер рух, екіншісінде — экзистенциалды түңіліс басым. Авторлық ұстаным осылайша көркем ракурстан байқалады.
Айқай сарыны: тарихи жаңғырықтан қазіргі дертке дейін
Қазіргі қазақ прозасында жете зерттелмеген саланың бірі — сарындар, соның ішінде айқай сарыны. Т. Нұрмағамбетовтің «Айқай» повесінде шегініс арқылы «әңгіме ішіндегі әңгіме» желісі өрбіп, айшықты прозаның өрнектері мол ұшырасады; түрлік ерекшеліктің бірі дәл осы айқай сарынынан танылады.
Бұл арада әдеби салыстыру табиғи туады: Абайдың айқайы жартасқа соғылып қайтқан баяғы жаңғырық болса, Оралхан Бөкейдің айқайы Алтайды жаңғыртқан қуатты үн ретінде елестейді. Ал Т. Нұрмағамбетовтің айқайы — тілге, нәсілге, ұлтқа қарамай, жан-дүниесі жараланған күллі адамзаттың айқайы; мұнда жалғыздық пен қоғамдық дерт қабат өріледі.
Жалғыздық сарыны: қала, сана, рухани тор
«Жалғыз қалдым, тап шыным…» деген Абай сөзі бүгінгі прозада түрлі пішінде көрінеді. Ең жиі ұшырасатын түрі — махаббаттағы жалғыздық. Бейбіт Сарыбайдың «Жалғыздық жыры» әңгімесінде «адамды жақындататын тән емес, жан» деген түйін лирикалық қуатпен беріліп, көп ішіндегі жалғыздық идеясы әсерлі суреттеледі. Мұнда тылсым романтикалық мұң бар, бірақ үміт те сақталған.
Жалғыздық сарынын өмір мен өлім тұжырымдамасы тұрғысынан да қарастыруға болады. Р. Отарбаевтың «Аспандағы ақ көбелектер», «Қытайдан жеткен сәлемдеме» жинақтарында жалғыздық тақырыбы жиі көтеріледі; Д. Амантай прозасында кейіпкерлердің жатсынуы жалғыздыққа әкеліп тіреледі.
Тор мен тұспал
Р. Отарбаевтың «Торшақыз бен тотықұс» әңгімесінде тордағы құс — тұспалдың өзегі. Төрт қабырғаға қамалып, елеспен өмір сүру, қалалық психологиядағы тұйықталу, сондай-ақ білімді қыздардың отбасын құра алмау қасіреті — жалғыздықтың шектен шығуын көрсетеді.
Иен кеңістік — символ
«Дүние ғайып» повесінде жақсылық пен жамандық беттесіп, Абыл мен Қабыл оқиғасының вариациясы беріледі. Иен даланың азынаған кеңістігі — жалғыздықтың символы; философиялық ой шығарманың өзегіне айналады.
Ә. Салықбайдың «Түн түнегіндегі екеу» әңгімесінде шығармашылық адамды шырмайтын жалғыздық суреттеледі: кейіпкер ұйқысыздықтың өліарасында өз-өзіне есеп береді, «ұйқы» адам кейпінде жауаптасушыға айналады. Бұл өзін-өзі алдаудан басталатын өтірік туралы ащы пайымға ұласады: «Шындық — шыңырау, өтірік — өлермендігімен өміршең». Айнаға қарау, өз бетін көру — жан тазалығына шақыру ретінде беріледі.
Тарихи тұлға және жалғыздықтың «темір торы»: Ақан сері
С. Жүнісовтің Ақан сері бейнесіндегі жалғыздық та айрықша. Суреткер Ақанның тарихи орнын көрсетумен бірге, сол заман шындығымен терең ұштастыра отырып, жалғыздықты жеке тағдырдың ғана емес, дәуірдің салмағы ретінде бедерлейді. С. Қирабаев атап өткендей, Батима мен Үрқияның өлімі, Ақтоқтыдан айырылу, Құлагердің мерт болуы, серіктерінен қол үзу — бәрі де Ақанды қамаған жалғыздық атты «темір тордың» көрінісі.
Бұл — бүгінгі әдебиеттануда «жатсыну әлеміндегі адам» деп сипатталатын құбылысқа жақын: қоғамынан жеру, ортадан шеттетілу, жалғызсырау. Қорытындысында бір ақиқат айқындала түседі: рухани құндылықтар әлсіреп, материалдық өлшем үстемдік құрған қоғам түбі азып-тозуға бет алады — бұл өмірдің де, әдебиеттің де қатаң заңдылығы.