Ауызша аударманың түсінігі туралы қазақша реферат
Ауызша аударма: түсінігі және негізгі түрлері
Ауызша аударма — түпнұсқа тіліндегі ойды ауызша түрде басқа тілде жеткізу үдерісі. Классикалық үлгіде аудармашы түпнұсқаны акустикалық арна арқылы (тыңдау арқылы) қабылдап, оны ауызша аударады. Мұнда аудару түпнұсқаны қабылдаумен қатар жүруі де, немесе сөйлеу бөлігі аяқталғаннан кейін орындалуы да мүмкін.
Осы ерекшелікке байланысты ауызша аударманың екі негізгі түрі ажыратылады: синхрондық аударма және ілеспелі аударма.
Негізгі ұғымдар
- Синхрондық аударма — тыңдау мен аударуды бір мезетте орындау.
- Ілеспелі аударма — сөйлеуші ойды (бір немесе бірнеше тұтас бөлік) аяқтағаннан кейін аудару.
Синхрондық аударма
Синхрондық аударма — аудармашы түпнұсқаны тыңдай отырып, сол сәтте-ақ аударманы айтып отыратын ауызша аударманың түрі. Әдетте ол арнайы техникалық базамен жабдықталған кабиналарда жүзеге асырылады: оратордың сөзі аудармашыға наушник арқылы беріледі, ал аудармашы микрофон арқылы аудармасын жеткізеді.
Неліктен ең күрделі түрі?
- Бір тілде тыңдап, екінші тілде қатар сөйлеуді талап етеді.
- Оратордың сөйлеу темпінен қалмау қажет.
- Қысқа уақыт ішінде шешім қабылдап, қателікті дереу түзету керек.
Қажет дағдылар
- Жоғары зейін мен тұрақты назар.
- Жедел жады (есте сақтау) және ақпаратты ықшамдау.
- Келесі фрагментті болжай алу және болжамды нақтылау.
Синхрондық аудармада аудармашы әдетте оратор сөзінің шағын сегменттерін аударумен шектеледі. Түпнұсқаның алдыңғы бөліктеріне қайта оралу мүмкіндігі жоқтың қасы, сондықтан дәлдік пен жылдамдық қатар талап етіледі.
Ілеспелі аударма
Ілеспелі аудармада аудармашы айтылған бір немесе бірнеше ойды тыңдап алып, содан кейін аударады. Бұл форматта сөйлеу темпі синхрондыққа қарағанда баяуырақ болады, өйткені аудармашы түпнұсқаның мазмұнын еске түсіріп, оны құрылымдап жеткізеді.
Екі форматтың айырмасы
Синхрондық
- Параллель тыңдау + сөйлеу.
- Уақыт қатты шектеулі.
- Техника мен кабина қажет болуы мүмкін.
Ілеспелі
- Ой/бөлік аяқталған соң аударылады.
- Еске түсіру және қайта құрастыру маңызды.
- Тыңдаушымен байланысқа бейімдеу жеңілірек.
Ауызша аударманың коммуникациялық табиғаты
Ауызша аудармада аудармашы адамдар арасындағы тікелей қарым-қатынаспен және тілдік байланыспен жұмыс істейді. Мұнда кері байланыс жиі кездеседі: тыңдаушының реакциясы, сөйлеушінің нақтылауы немесе аудиторияның көңіл-күйі аударманың берілу тәсіліне әсер етуі мүмкін.
Аудармашыға практикалық кеңестер
- Әңгіме мақсатын, контексті және алдыңғы келіссөздерді нақтылап алу.
- Өткізіп алған ақпаратты мүмкін болған жерде толықтыру.
- Мүмкіндік болса, түсініксіз терминдердің мағынасын сөйлеушіден нақтылау.
- Аудитория реакциясына қарай сөйлеу мәнерін, ырғақты және жеткізу тәсілін икемдеу.
Кейбір жағдайларда аудармашы қатысушылардың қимыл-қозғалысы мен сыртқы әрекетіне де назар аударады. Осындай сәттерде мәтіннің өзінде жоқ қосымша түсіндіруді енгізу қажеттілігі туындап, аудармашының рөлі күшейеді.
Ақпараттың берілу бағыты және екіжақты аударма
Кез келген тілдік қарым-қатынаста ақпарат әдетте бір бағытта беріледі: түпнұсқа көзінен қабылдаушыға дейін. Аудармашы осы арнада түпнұсқа тілінен аударылатын тілге ақпаратты тасымалдайды.
Дегенмен ауызша коммуникация көбіне диалогқа ұласады: репликалар алмастырылып отырады. Мұндай жағдайда аудармашы екі бағытта да аударма жасап, екіжақты аударманы орындайды.
Ауызша аударманы оқытудағы негізгі бағыттар
Ауызша аударманы оқыту, негізінен, үш басты бағытқа сүйенеді. Бірінші аспект — аудармашының түпнұсқадағы ақпаратты қабылдауын қалыптастыру. Ауызша сөйлеуді қабылдау қысқа уақытпен және бірқалыпты ағыммен сипатталады; толық түсіну көбіне ритмге, паузаға және сөйлеу темпіне тәуелді.
Дикция және артикуляция
Нақты артикуляция, дыбысты анық шығару, ақпараттың түсінікті берілуін қамтамасыз етеді.
Пауза және ритм
Хезитациялық үзілістер (күдіктену, кідіріс) артып кетсе, аударманың интервалын ұлғайтып, сапаға әсер етеді.
Нормативтік талаптар
Акцентті дұрыс қою, біркелкі ырғақ, соңғы ойды анық аяқтау — синхрондық пен ілеспелі аудармаға ортақ маңызды талаптар.
Сөзді қысқарту: қажеттілік және тәсілдер
Арнайы ауызша аударма теориясы ауызша аударманың сандық және сапалық ерекшеліктерін жазбаша аудармамен салыстыра отырып сипаттайды. Синхрондық аудармада аударылатын мәтін көлемі сөйлеу бөлігінің ұзақтығына тәуелді. Ірі фрагменттерді аударғанда ой көбіне ықшам түрде беріледі, сондықтан сөзді қысқарту (компрессия) ауызша аударманың маңызды стратегиясына айналады.
Неге қысқарту қолданылады?
- 1 Оратордың жылдам темпі толық мазмұнды сөзбе-сөз жеткізуге мүмкіндік бермейді.
- 2 Аудармашы сөйлеу жылдамдығын оратормен әрдайым тең ұстай алмайды.
- 3 Тым шапшаң аударма кері байланысқа кедергі келтіріп, қабылдауды қиындатуы мүмкін.
Қысқарту — жай ғана бөліктерді алып тастау емес. Негізгі міндет — маңызды мағыналық элементтерді сақтай отырып, ойды ықшам әрі түсінікті жеткізу. Кейде бірін-бірі толықтыратын компоненттерді біріктіріп беруге болады.
Қысқартуға мысал
Сұрақ
Бұл жоспар қай кезде жүзеге асырылады?
Толық жауап
Бұл жоспардың жүзеге асырылуы 1990 жылдан басталады.
Ықшам аударма
Тоқсаныншы жылдан басталады.
Мұнда уақыттық көрсеткіш мағынасы сақталып, ақпарат қысқа әрі тез қабылданатын түрде беріледі.
Жиі қолданылатын ықшамдау тәсілдері
- Синонимдік алмастыру арқылы қысқа нұсқаны таңдау.
- Ұйым атауларын аббревиатурамен беру: The United Nations — БҰҰ.
- Етістікке ықшамдау: to render assistance — көмектесу.
- Артық анықтауыштарды түсіру: the policy pursued by the United States — АҚШ саясаты.
Жылдам темп жағдайында аудармашы түрлі қысқарту тәсілдерін пайдаланып, мәтінді жазбаша аудармаға қарағанда шамамен 25–30% ықшамдап жеткізе алады.
Баламалылық, түсіп қалулар және қателер
Ауызша аударманың маңызды бөлігі — баламалылықты сақтау, яғни түпнұсқа мағынасын мүмкіндігінше дәл жеткізу. Дегенмен ауызша форматта уақыттың тығыздығы мен сөйлеудің үздіксіздігі салдарынан кейбір ақпараттың түсіп қалуы мүмкін, немесе мәтіндегі ақпарат басқа бірліктермен алмастырылып кетуі ықтимал.
Түсіп қалудың негізгі түрлері
- Мағынаға әсері аз эпитеттерді түсіру.
- Маңызды бірліктердің түсіп қалуы (көбіне түсінбеуден туындайды).
- Қайта құрастыру кезінде кей тұстардың жоғалуы.
- Оратор темпінен қалып қою салдарынан түсіп қалу.
Қателердің жиі түрлері
- Жеке сөзді аударудағы өрескел қате.
- Сөйлем құрылымын өзгерту барысында кететін қате.
- Құрылымдық өзгерістегі елеулі қателік (мағынаға ықпал етеді).
Теориялық тұрғыдан кез келген мәтін ауызша да, жазбаша да аударыла береді. Алайда практикалық деңгейде ауызша аударма кейбір мәтін түрлеріне шектеулі келеді: мысалы, көркем әдебиетті толық көлемде ауызша аудару сирек қолданылады. Дегенмен көркем мәтіндерден алынған жеке цитаталарды синхрондық немесе ілеспелі түрде аудару мүмкін.
Қорытынды ой
Ауызша аударма — жоғары кәсіби дайындықты, жылдам ойлауды, тыңдау мен сөйлеуді ұштастыра білуді талап ететін күрделі сала. Әсіресе синхрондық аудармада уақыт қысымы мен когнитивтік жүктеме күшейеді. Ал ілеспелі аудармада мазмұнды қайта құрастыру, логикалық тұтастық пен жеткізу дәлдігі алдыңғы орынға шығады. Қай форматта болмасын, мақсат — тыңдаушы мен сөйлеуші арасындағы түсіністікті қамтамасыз ету.