Қорыта айтқанда, оқытудың жаңа ақпараттық технологияларды тұлғада жекелеген пәндік білімдерді қалыптастыруға бейім
Жаңа ғасыр қоғам өміріне түбегейлі өзгеріс әкеліп, адамзаттың алдында жаңа дәуірдің басталғанын айқын көрсетіп отыр. Көкжиегімізден көрінген нұрлы болашаққа бастайтын жолдың белгілері қоғам тіршілігінің әр саласынан байқалады. Солардың ішінде әлеуметтік орны мен ақпараттық қызметінің салмағы ерекше білім беру жүйесі айрықша назарға ие.
Білім беру реформалары: қоғам дамуының өзегі
Білім беру саласында қоғамның назарынан тыс қалмайтын мәселелер төңірегінде түбегейлі өзгерістер жүріп жатыр. Руханилық пен адамгершілікке негізделген, демократия мен гуманизм қағидаттарына сай, білімнің жаңа сапасын қамтамасыз ететін реформалар қоғам дамуын ілгерілететіні анық.
Даму жолындағы қоғамда ең алдымен білімнің өзі дамуы тиіс. Ал білімді дамытатын — сол үрдістің субъектілері: олардың жаңа әрекеттерді меңгеруі және жаңа қарым-қатынас нормаларын қалыптастыруы.
Жаңа қоғамдағы білімнің басымдықтары
- Негізгі мәселе — білімнің өзі емес, оны меңгеру қабілеті.
- Есте сақтау емес, психиканың басты механизмі — ойлау.
- Шыдамдылықтың өзі жеткіліксіз: оқу үдерісіне белсенді қатысу қажет.
- Оқу нәтижелері арқылы өз орныңды айқындау, жауапкершілікті күшейту.
- «Жай оқу» емес: жеке, қоғамдық және кәсіби өмірді нұрландыру үшін оқу.
Білім — тоқтаусыз, үздіксіз үдеріс. ХХІ ғасыр білімін адамның қызығушылықтарының кеңеюімен, өзін-өзі дамытуымен байланысты түсінген жөн. Бұл — адамның өзін жасампаздықпен қайта құра алуы, қоғамдық талаптар тұрғысынан өзіне сыни баға беруі және айналаны өзгертуге қатысуы. Білім арқылы адамның интеллектуалдық әрі рухани қуаты артып, тұлғалық болмысы қалыптасады.
Көптеген ғұламалар даму мен білім ешкімге дайын күйде берілмейтінін айтқан: оған жету үшін әрекет ету, ақыл-парасат пен қабілетті жұмсау қажет. Осы тұрғыдан келгенде, кез келген білім — белгілі бір деңгейде өздігінен білім алу.
Патриотизм, азаматтық және құндылықтар: мемлекеттік бағдар
Қазақстанның білім беру саясатында азаматтыққа, адам құқықтары мен бостандықтарына құрметпен қарауға, елжандылыққа және Отанды сүюге тәрбиелеу міндеті айқын белгіленген. Сонымен қатар ұлттық бәсекеге қабілеттілік, ең алдымен, қоғамның білімділік деңгейімен және оның ішінде патриоттық құндылықтармен сабақтас екені ерекше атап өтіледі.
Мемлекеттік бағдарламалар мен салалық талқылауларда білім алушыларды Қазақстандық патриотизм мен интернационализм негізінде тәрбиелеудің тиімді жүйесін енгізу қажеттілігі жиі көтеріледі. Бұл — тек білім мазмұны ғана емес, тұтас тәрбие кеңістігін жаңартуды талап ететін бағдар.
Маңызды шарт
Білім беруді әлеуметтік-экономикалық құрылымнан, мәдени құндылықтардан, ұлттық дәстүр мен рухани негізден бөліп қарауға болмайды.
Стратегиялық тәуекел
Жүйені жаңартудағы асығыстық пен дәлелсіз қадамдар сапаны төмендетіп, ұзақ мерзімді әлеуметтік салдарға алып келуі мүмкін.
Инновациялық мектеп және «инновация» ұғымы
Қазақстандағы білім беру жүйесінің реформалануы қоғамның демократиялық бағытта дамуын көрсетеді. Осыған байланысты білімге көзқарас өзгеріп, оқытудың жаңа түрлері мен жаңа бағыттары бар мектептер (мысалы, «Мирас», «Дарын», «Мұрагер» және т.б.) пайда болып, білім мазмұнының жаңаруына ықпал етті. Дәстүрлі мектептерден бөлініп, оқытудың дербес формаларын ұйымдастырған жаңа типті оқу орындары бой көтерді.
Мұндай инновациялық мектептердің негізгі мақсаты — жеке тұлғаны жан-жақты дамыту және сапалы білім беру.
Инновация нені білдіреді?
«Инновация» (лат. novus — жаңа) ұғымы білім беру үдерісін өзгертуге бағытталған педагогикалық жаңалықты білдіреді. Бұл тек «жаңалық енгізу» ғана емес, жаңа мазмұнды ұйымдастыру, оны іске асырудың әдіс-тәсілдері мен технологияларын қалыптастыру.
Ғалымдардың еңбектерінде инновация кейде күрделі мәселені шешуге қажетті ерекше идея ретінде, ал кейде мектеп жұмысын жаңа деңгейге көтерудің бағыты ретінде қарастырылады. Қалай болғанда да, оның түпкі нәтижесі — білім беру сапасын арттыруға қызмет етуі тиіс.
Қазіргі жүйенің түйткілдері және сапаға әсер ететін факторлар
Қазіргі білім жүйесінің басты кемшілігі тек білім жиынтығын беруге бағытталуында ғана емес. Негізгі мәселе — мазмұнның шашыраңқылығы, өркениеттің өзгермелі сипатына, ғылыми жаңалықтарға және өндірісте тез енгізіліп жатқан технологияларға дер кезінде бейімделе алмауы. Бұл жағдай жүйенің кей тұстарда консервативті, орталықтандырылған, жабық әрі шектеулі сипат алуына әкеледі.
Сонымен бірге соңғы жылдарда мектептердің оқу-материалдық және кадрлық базасының моральдық әрі материалдық тұрғыдан ескіруі білім сапасына айтарлықтай зиян тигізгені белгілі.
Білімге салынған инвестиция — елдің болашағына салынған капитал
Білім беру үлкен капиталға айналған сайын оған деген көзқарас та өзгеруі керек: капиталды жинақтаудың жолдары ретінде материалдық-техникалық базаны күшейту, мазмұнды жаңарту және артта қалып бара жатқан мектептерге жүйелі қолдау көрсету өзекті бола түседі.
Ақпараттық технологиялар және білімді интеграциялау
Қоғамдық және саяси-әлеуметтік жағдайлардың өзгеруі барлық салаларға ықпал етіп, білім берудің дәстүрлі жүйесін, әдістері мен технологияларын қайта қарауды талап етеді. Қазіргі жағдайда ақпарат көлемінің күрт өсуі мен оны жеке тұлғаның толық меңгеруінің қиындығы арасында қайшылық айқын байқалады.
Кең ауқымды мәліметтерді тек жинақтау болашақ маманның кәсіби әрі өмірлік қалыптасуы үшін жеткіліксіз. Сондықтан ақпаратты сұрыптаудың жаңа тәсілдері мен жаңа ақпараттық технологияларды меңгеру дағдылары нарық жағдайында бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастырудың міндетті талабы болып отыр.
Оқу үдерісін дараландыру
Жаңа технологиялар оқушының (немесе студенттің) оқу мақсатына жету жолын, қарқынын және жаттығу тәсілін өз деңгейіне қарай таңдауға мүмкіндік береді. Бұл оқу үдерісін ізгілендіруге және дараландыруға жағдай жасайды.
Зияткерлік пен мотивация
Ақпараттық-есептеу құралдары оқу еңбегінің зияткерлік деңгейін арттырып, модельдеу мен талдау арқылы қиял мен шығармашылықты дамытады, оқу мотивациясын күшейтеді.
Интеграция деңгейлері
- Жүйелік деңгей: дүниенің біртұтас ақпараттық бейнесін түсінуге бейім теориялық ойлауды дамыту.
- Модульдік деңгей: уақыт, кеңістік, моральдық-адамгершілік сияқты өлшемдер бойынша пәндік дағдыларды қорыту.
- Фрагментті-ұғымдық деңгей: ұғымдар мен бөліктерді байланыстыру арқылы түсінікті тереңдету.
Жаңа ақпараттық технологиялар білім мен мәліметті әртүрлі формада және күрделілік деңгейінде ұсынуға, қажетті модульге жылдам қол жеткізуге, материалды қолайлы қарқынмен бірнеше мәрте қайталауға мүмкіндік береді. Кей жағдайларда дәстүрлі зертханалық ортада қол жетпейтін көрнекілікті пайдаланып, оқу сапасын арттыра алады. Осы әлеуеттің өзі білімнің жаңа сапалық деңгейіне шығуға жол ашады.
Ұлттық білім моделі: адамды негізгі құндылық ретінде тану
Қазіргі талаптарға сай ұлттық білім беру жүйесін қалыптастыру идеясы — білім сапасын жетілдіру және адам өмірінің сапасын арттыру міндеттерімен тікелей байланысты. Бұл жерде білім жеке тұлға дамуының айқындаушы факторы ретінде мойындалады.
Білім беру стратегиясындағы өзекті бағыттардың бірі — ұлттық білім моделін жасау. Оның басты мақсаты: адамды ең негізгі құндылық ретінде танып, оның қоғамдағы орны мен рөліне, әлеуметтік жағдайына, мәдени-рухани дамуына ерекше мән беру. Осы арқылы рухани кемелденуге, әлеуметтік-саяси көзқарастардың, шығармашылық еркіндік пен белсенділіктің, әлеуметтік мәдениет пен кәсіби іскерліктің қалыптасуына жағдай жасау.
Келешек маманның бейнесі
Келешек маман білікті әрі білімді болумен қатар, ең алдымен рухани тұрғыда кемелденген, ұлттық ділі берік, әлеуметтік мәдениеті қалыптасқан, халық пен ұлт алдындағы жауапкершілік сезімі жоғары дара тұлға болуы тиіс.
Сондықтан білім алушыға тек маман ретінде қарау жеткіліксіз. Оны ең алдымен өз елінің азаматы, адамгершілігі жоғары шығармашыл тұлға, елдің жанашыры, келешектің иесі ретінде танып, соған лайық мүмкіндік беру қажет.
Мектептің жауапкершілігі және мазмұнды жаңарту қажеттілігі
Қорыта айтқанда, мектептің мемлекет алдындағы жауапкершілігі өте жоғары. Өйткені бала бойына адамгершілік негіздерін сіңіру, білім нәрімен сусындату, туған тілі мен салт-дәстүрін қажетті деңгейде үйрету — басты міндеттердің бірі.
Мектеп қоғамның, мәдениеттің, ғылым мен білімнің жаңалықтарынан тыс қалмай, оқушылардың бойына іскерлік пен дағдыны қалыптастырып, дүниетаным көкжиегін кеңейтіп отыруы тиіс. Ал қоғам дамуына ілесе алмаған жағдайда, түлектің теориялық және практикалық дайындығы ақпарат қарқыны жоғары уақытта жеткіліксіз болып қалуы мүмкін.
Бүгінгі өзекті мәселе
Мектептің білім мазмұнын қайта қарап, оны заман талабына сай жаңарту — бүгінгі күннің негізгі міндеттерінің бірі.
Кәсіптік білім және өңірлік бағдарламалар: сұранысқа жауап
Жастарға кәсіптік-техникалық білім беретін оқу орындарын дамыту — кезек күттірмейтін міндеттердің бірі. Әсіресе құрылыс сияқты қарқынды дамып жатқан салалар үшін жұмысшы кадрларға сұраныс артып отыр. Бұл қажеттілікті негізінен кәсіптік мектептер қамтамасыз етуі керек.
Осыған байланысты Астана қаласында 2004–2006 жылдарға арналған бастауыш және орта кәсіптік білім беруді дамыту бағдарламасы бекітіліп, қаржыландырумен қатар кәсіптік мектептер мен колледждердің материалдық-техникалық базасын жақсарту, оқу-әдістемелік құралдармен қамтамасыз ету шаралары көзделді.
Тәжірибелік мысал
Астана қаласындағы №1 кәсіптік-техникалық мектеп негізінен құрылыс саласына мамандар даярлайды. Мектеп тарихы 1968–1969 оқу жылынан басталады. Осы уақыт ішінде 7800-ден астам білікті маман даярланып шыққан. Бұрын төрт мамандық бойынша кадр әзірленсе, бүгінде олардың саны тоғызға дейін артқан.
Мәтіннің түпнұсқасы осы тұста үзіледі, сондықтан мамандықтардың нақты тізімі берілмеді.