Басқарудың классикалық немесе әкімшілік мектебі
Менеджменттің шығуы: басқару мәдениет ретінде
Менеджмент — дәстүрлерді, тарихты, тұжырымдамаларды, институттарды, теория мен практиканы біріктіретін адамзат мәдениетінің маңызды элементі. Тиімді басқару мәселесі адамдар ұйымдаса бастаған сәттен (тайпа, ру, қауым және т.б.) туындады. Ұйымдастыру қаншалықты көне болса, басқару тәжірибесі де соншалықты ежелгі.
Мыңдаған жыл бойы басқаруды жетілдіруге озық ой-сананың жетістіктері жұмсалды. Біздің заманымызға дейінгі үшінші мыңжылдықта сазбалшықтан жасалған табличкаларда коммерциялық келісімдер мен заңдар туралы деректердің жазылуы — сол қоғамдарда басқару тәжірибесі болғанының айғағы.
Тарихи дәлелдерге қысқа шолу
- Шумерлердің сына жазуы басқару ойының ерте қалыптасуына ықпал етті.
- Египет жазбаларында басқару жөніндегі кеңестер мен қағидалар кездеседі.
- Ежелгі Грекия мен Римде еңбек бөлінісі, тәртіп, иерархия, шешендік мәдениеті секілді ұғымдар дамыды.
Шығыс пен Батыс ойшылдары: тәртіп, еңбек бөлінісі және мораль
Египет тәжірибесі
Птаххотептің (шамамен 4 мың жыл бұрынғы) өсиеттерінде бүгінгі басшылар үшін де мәнін жоғалтпаған ойлар бар: басшы байсалды болуы, өтініш айтқан адамның сөзін бөлмеуі, адамға ішкі шерін тарқатуға мүмкіндік беруі керек.
Негізгі идея: тыңдай білу — басқарудағы ықпалдың ең қуатты құралдарының бірі.
Грекия мен Римнің үлесі
Платон еңбек бөлінісінің және маманданудың қажеттілігін атап өтсе, Сократ басқаруды іс-әрекеттің ерекше саласы ретінде қарастырып, «адамды өз орнына қою» идеясын қолдады. Цицерон еңбектерінде бірлескен әрекет, сөйлеу мәдениеті және ықпал ету қағидалары көрініс тапты. Римде мемлекеттік қызмет иерархиясы қалыптасып, төменгі буынның жоғары буынға бағыну тәртібі орнықты.
Ежелгі Үнді ойлары: заңдылық пен ынталандыру
«Артхашастра» трактатында (б.з.д. IV—III ғғ.) шаруашылық және басқару мәселелері талданып, дұрыс/дұрыс емес, заңды/заңсыз, пайда/зиян ұғымдары қарастырылды. Кейбір шығыс дәстүрлерінде басқару күш қолданумен байланыстырылса да, бағыныштыларды көтермелеудің маңызы да ерекше аталады (мысалы, «Сиясат-наме»).
Жедел басқару және жоспарлау: Үлкен Катон үлгісі
Ежелгі Рим ойшылы Үлкен Катон басқаруды әділ атқару туралы тұжырымдар қалдырды. Жер иесі басқарушысына бір жылдық жазбаша жұмыс жоспарын (күнтізбелік жоспар) беріп, міндетті нақты қоюы, жоспар мен нәтижені үнемі салыстырып, талдап, қорытынды жасауы тиіс. Сонымен бірге ол жедел басқаруға ерекше мән берген: жағдай өзгерсе, тапсырманы түзету, адамдарды қайта бөлу, жұмысты қауіпсіз ортаға көшіру сияқты шешімдер уақытылы қабылдануы керек.
Жоспар
Мақсат пен міндетті жазбаша бекіту, жылдық жоспарды беру.
Бақылау
Нәтижені жоспармен жүйелі салыстыру, ауытқуды талдау.
Жедел шешім
Ауру, ауа райы, кадр ауысуы сияқты тәуекелдерге тез әрекет ету.
Ресейдегі басқару ойы: реформалар және өндірістік тәжірибе
Ресейде елді және өндірісті басқарудың маңызды идеялары І Петр дәуірімен байланысты. Ол мемлекеттік билікті күшейтуге және экономикалық өзгерістерге бағытталған реформаларды іске асырды. Сонымен бірге бұл кезеңде тек әміршіл-әкімшіл әдістер ғана емес, өндірісті басқарудың практикалық қағидалары да дамыды.
В. И. Гениннің Урал және Сібір зауыттары туралы жазбаларында басқарушының мейірімді, қамқор, еңбекқор, кәсіби және талапшыл болуы, тапсырманы нақты беріп, орындалуын уақытында қадағалауы қажеттігі айтылады. Қағаз жүзіндегі есеп үшін есеп берудің пайдасы жоқ екені де атап көрсетіледі.
Өнеркәсіптік революция және «адам факторы»: Роберт Оуэн тәжірибесі
XVIII ғасырдағы өнеркәсіптік революция ірі кәсіпорындардың қалыптасуын жеделдетіп, басқаруға деген талапты күшейтті. Қолөнер шеберлерінің орнын көбіне арнайы дайындығы жеткіліксіз жалдамалы жұмысшылар басты. Жаңа жағдайда фабрикалық еңбек бөлінісі, өндірістік бақылауды ұйымдастыру, тәртіп пен ынталандыру мәселелері алдыңғы орынға шықты.
Роберт Оуэн өндірісті басқаруда «адам факторына» ерекше назар аударды. XIX ғасырдың басында ол тоқыма фабрикасында әлеуметтік сипаттағы батыл тәжірибе жасады: жұмысшылардың тамақтануын ұйымдастырды, жаңа мектеп салдырды, елді мекеннің аумағын абаттандырды. Ол моральдық ықпал құралдарын да қолданды: жарыс ұйымдастырып, үздік жұмыс орындарын қызыл, орташа деңгейдегілерін көк, төмен көрсеткіштілерін сары белгілермен ажыратты.
Түйін: әлеуметтік жағдай мен еңбек психологиясы — өнімділікке тікелей әсер ететін басқару ресурсы.
Менеджмент дамуының негізгі тарихи кезеңдері
Басқару тәжірибе ретінде ежелден бар. Алайда басқару ғылым және зерттеу саласы ретінде салыстырмалы түрде жаңа. ХХ ғасырға дейін басқару ғылымы жүйелі, жан-жақты түрде терең зерттелмеді. Өндірісті шоғырландыру және жаратылыстану-техникалық білім жетістіктері басқаруға ғылыми жүйе ретінде қызығушылықты ХХ ғасырдың басында күшейтті.
Кезеңдер
Төмендегі жіктеу басқару ойының эволюциясын ықшам көрсетеді.
- 1 Ежелгі кезең: б.з.д. 9–7 мың жылдықтан XVIII ғасырға дейін.
- 2 Индустриялық кезең: 1776–1890 жж.
- 3 Жүйелеу кезеңі: 1856–1960 жж.
- 4 Ақпараттық кезең: 1960 ж. — қазіргі уақытқа дейін.
Ғылыми басқару мектебі: өлшеу, стандарттау, ынталандыру
1911 жылы Фредерик У. Тейлордың «Ғылыми басқару қағидалары» еңбегі ғылыми басқару бағытының бастамасы ретінде кең танылады. Бұл мектептің дамуына Ф. Тейлор, Х. Гилбрет, Г. Гант, Г. Эмерсон, Г. Форд еңбектері үлкен ықпал етті.
Ф. Тейлордың негізгі қағидалары
- Қызметкерлерді ғылыми түрде сұрыптау және баулу.
- Еңбекке мамандандыру.
- Еңбекақыда ынталандыру жүйесін қолдану.
- Жауапкершілікті әділетті бөлу және арттыру.
Х. Гилбрет, Г. Эмерсон, Г. Форд
Л. және Ф. Гилбреттер еңбек қозғалыстары мен уақыт шығынын зерттеп, микрохронометрияны қолданды. Г. Эмерсон «Өнімділіктің 12 қағидасын» ұсынды және «рационалдау» ұғымын басқару тіліне енгізді. Г. Форд Тейлор қағидаларын өндірісте жетілдіріп, жоспарлау, стандарттау, ресурстарды алдын ала әзірлеу және үздіксіз жетілдіруді ерекше атап өтті.
Г. Эмерсон ұсынған «Өнімділіктің 12 қағидасы» (іріктеме)
Классикалық (әкімшілік) мектеп: басқару функциялары және қағидалар
Ғылыми басқару мектебі көбіне төменгі буындағы еңбек операцияларын жетілдіруге бағытталды. Ал әкімшілік мектеп басқаруды тұтас жүйе ретінде қарастырып, әкімшілік қызметті ұйымдастыру қағидаларын дамытуға назар аударды. Бұл бағыт бойынша басқару — мақсатқа жетуге арналған әкімшілік әдістер мен қағидалардың жиынтығы.
А. Файоль: басқару элементтері
А. Файоль әкімшілік етуді басқарудың маңызды бөлігі ретінде сипаттап, оның негізгі элементтерін анықтады: жоспарлау, басшылық ету, үйлестіру, бақылау.
Ол сонымен қатар басқарудың 14 қағидасын ұсынды: жауапкершілік, жеке дара басшылық, иерархия, мүдделер үйлесімі, мамандандыру, тәртіп, әділеттілік, ынта, кадр тұрақтылығы, орталықтандыру және т.б.
Л. Урвик және М. Вебер
Л. Урвик Файоль қағидаларын дамытып, әкімшілік қызметтің өзегіне жоспарлау мен ұйымдастыруды, басшылық пен үйлестіруді, есеп беруді және бюджет жасауды енгізді. Ол ресми ұйым құруда құрылым мен бақылау өрісінің сәйкестігі, мамандандыру, жауапкершілік шегін нақтылау маңызды екенін көрсетті.
М. Вебер билік сипатына қарай ұйымдастырудың харизматикалық, дәстүрлі және рационалды-құқықтық түрлерін ажыратып, бюрократиялық жүйе қағидаларын сипаттады: еңбек бөлінісі, иерархия, ресми ережелер мен стандарттар, әлеуметтік әділеттілік, жұмысқа қабылдаудағы қатаң талаптар.
Адамдық қатынастар мектебі және тәртіптілік тәсіл
ХХ ғасырдың ортасына қарай классикалық бағыттардың адам факторына жеткіліксіз көңіл бөлгеніне жауап ретінде адамдық қатынастар мектебі қалыптасты. Бұл бағыт ұйымдағы бейресми топтардың рөлін, психологиялық және әлеуметтік тәсілдердің басқарудағы маңызын зерттеуге басымдық берді.
Негізгі идеялар
М. Фоллет: басқару — өзгелер арқылы нәтижеге жету.
Э. Мэйо: тиімділікке психологиялық ахуал әсер етеді; «бақытты жұмысшы — тиімді жұмысшы».
Тәртіптілік тәсіл: тұлға мүмкіндіктерін ашу, ынталандыру мен коммуникацияны жақсарту.
Өкілдер: В. Герцберг, К. Арджирис, Л. Лайкерт және т.б.
Басқару ғылымы мектебі және қазіргі тәсілдер
Басқару теориясы мен тәжірибесінің дамуына қолданбалы және техникалық ғылымдар үлкен серпін берді. Математика, статистика, кибернетика, операцияларды зерттеу секілді салалар басқарудағы проблемаларды нақтылау, шешім қабылдау және оңтайлы әдістерді қолдануға мүмкіндік туғызды.
Сандық, жүйелік және жағдайлық тәсілдер
1) Процестік тәсіл
Басқаруды өзара байланысты функциялардың үздіксіз жиынтығы ретінде түсіндіреді: жоспарлау, ұйымдастыру, мотивация, бақылау.
2) Жүйелік тәсіл
Ұйымды өзгермелі ортада мақсатқа жетуге қызмет ететін элементтер жүйесі ретінде қарайды: адамдар, құрылым, міндеттер, технология.
3) Жағдайлық тәсіл
Басқару әдістері мен шаралары нақты жағдайға қарай таңдалады. Мақсат пен міндетті орындауда қолданылатын тәсілдер ұйымдағы мүмкіндіктер мен қиындықтарды ескере отырып айқындалады.
Қорытынды
Менеджменттің эволюциясы — адамзаттың ұйымдасу тәжірибесінен басталып, ғылыми мектептер арқылы жүйеленген ұзақ жол. Ежелгі өркениеттерден қалған тәртіп, жоспарлау, тыңдай білу, еңбек бөлінісі сияқты қағидалар индустриялық дәуірде өлшеу мен стандарттауға ұласып, ХХ ғасырда адамдық қатынастар және сандық талдау тәсілдерімен толықты. Бүгінгі басқару осы тарихи қабаттардың барлығын біріктіріп, жағдайға сай икемделетін кешенді жүйеге айналды.