Гештальтпсихология бағытының осал тарапы психологиялык
ХХ ғасырдың 20–30 жылдарындағы психологиядағы дағдарыс және жаңа бағыттардың қалыптасуы
ХХ ғасырдың 20–30 жылдары психология ғылымы терең әдіснамалық дағдарысқа ұшырап, зерттеу пәні, әдістері және негізгі ұғымдары қайта қаралды. Осы кезеңде кеңес психологиясы өз ұстанымдарын жүйелеп, объективті зерттеу тәсілдерін орнықтыруға ұмтылды; ал Батыста сана психологиясының шектеулілігіне жауап ретінде бірқатар жаңа мектептер қалыптасты.
Негізгі түйін
Интроспекцияға сүйенген сана психологиясы өндіріс, медицина және білім беру сұраныстарына жауап бере алмады.
Жаңа талап
Психиканы сыртқы әрекетпен, әлеуметтік орта және тарихпен байланыста түсіндіретін объективті әдіснама қажет болды.
Нәтиже
Кеңес психологиясында принциптер жүйеленді; Батыста бихевиоризм, гештальт, генетикалық психология және фрейдизм кең тарады.
Кеңес психологиясының институционалдық қалыптасуы
1923 жылы Бірінші психоневрологиялық съезд шақырылып, онда психология ғылымының міндеттері айқындалды. Кеңестік психологияның өрлеуіне үлес қосқан зерттеушілер қатарында Б. Г. Ананьев, П. П. Блонский, Л. С. Выготский, А. В. Запорожец, К. Н. Корнилов, А. Н. Леонтьев, А. Р. Лурия, С. Л. Рубинштейн, А. А. Смирнов, Б. М. Теплов, Д. Н. Узнадзе және басқа да ғалымдар болды.
Психологиялық ойдың ірі орталықтары Мәскеу, Киев, Тбилиси қалаларындағы ғылыми-зерттеу институттарында, сондай-ақ университеттер мен педагогикалық институттардың психология кафедраларында шоғырланды.
1930-жылдары жүйеленген негізгі принциптер
1930-жылдары психология ғылымының әдіснамалық тіректері жүйеленіп, үш іргелі принцип ерекше аталды: детерминизм, сана мен іс-әрекет бірлігі, даму.
Детерминизм принципі
Бұл принцип бойынша әрбір психикалық құбылыс адамның өмір салтына, қоршаған орта ықпалдарына тәуелді түрде пайда болады; тіршілік жағдайы өзгерсе, психика да өзгеріске түседі. Жануарлар психикасының дамуы табиғи сұрыпталумен түсіндірілсе, адам санасының дамуы түпкілікті түрде қоғамдық даму заңдылықтарымен және өндіріс тәсілдерінің өзгеруімен айқындалады.
Әдіснамалық салдары: психикалық құбылыстарды себеп-салдар тұрғысынан түсіндіру күшейіп, интроспективтік әдіснама біртіндеп ғылым сахнасынан ығыстырылды.
Өзін-өзі бақылаудың орнына объективті әдістер кең қолданыс тапты. Олар зерттеушіге:
- адамға әсер етуші факторды нақты анықтауға;
- ықпалдардың сандық және сапалық сипаттамасын беруге;
- сыртқы жауаптар мен әрекет-қылықты тіркеуге;
- әртүрлі тітіркендіргіш ықпалдарды салыстыруға мүмкіндік берді.
Кейінірек бұл принциптің әдіснамалық маңызына С. Л. Рубинштейн (1950-жылдары) айрықша назар аударып, психикалық құбылыстарды материалдық дүниемен өзара байланыста талдаудың қажеттігін атап өтті. Детерминизм психикалық процестерді түсіндіруде физиологиялық заңдылықтарды қолдануға да негіз болды және психиканың ми қызметімен байланысы туралы мәселені нақтылауға ықпал етті.
Сана мен іс-әрекет бірлігі принципі
Сана және іс-әрекет — психологияның негізгі категориялары. Бұл принциптің жүйелі зерттелуі 1930-жылдары басталды. Сана мен іс-әрекеттің бірлігі туралы идеяны алғаш айқын тұжырымдағандардың бірі — С. Л. Рубинштейн. Оның пайымдауынша, іс-әрекет пен сана бір объектінің екі бөлек қыры емес, өзара ажырамас біртұтас құбылыс.
Негізгі ой: әрекет санасыз болмайды, ал сана іс-әрекетке қатыспай қалыптаспайды. Сондықтан сананы тану — іс-әрекетті зерттеу арқылы мүмкін.
Бұл ұстаным психиканы тек “ішкі құбылыс”, ал әрекетті тек “сыртқы көрініс” деп бөлшектеудің шектеулігін көрсетті. Тұлғаның санасы мен психикалық қасиеттері әрекетте жай ғана көрініп қоймай, сол әрекет процесінде қалыптасады. Психика туралы сөз қозғағанда, оны оқшауланған құбылыс ретінде емес, іс-әрекеттің мәнді тараптары және ажырамас бөлшектері ретінде қарастыру қажет.
Даму принципі
Даму категориясы философияда жетекші орын алады. Психологияға даму идеясы Ч. Дарвиннің эволюциялық теориясының ықпалымен еніп, әуелі бала психологиясының, кейін ересектер психологиясының қалыптасуына негіз болды.
Ғылыми психология дамуды жеке адамның бүкіл өмір сүру процесінің негізгі тәсілі ретінде қабылдайды. Психика айрықша динамизмге ие: психикалық болмыс даму барысында пайда болады, жасалады және өзгереді. Осы себепті даму принципі психиканы зерттеуде жалпы әдіснамалық бағдар қызметін атқарады.
Интроспективтік сана психологиясының дағдарысы: себептері
ХХ ғасырдың басында ғылым мен өндірістің қарқынды дамуы ірі экономикалық және әлеуметтік сұраныстарды күшейтті. Осы талаптар аясында интроспективтік (өзін-өзі бақылауға сүйенген) сана психологиясы практикалық міндеттерді шешуде әлсіздігін көрсетті: оның субъективті әдістері қоғамның объективті қажетіне сай ұсыныстар беруге жеткіліксіз болды.
Дағдарысқа Франциядағы невропатология және психиатрия салаларындағы зерттеулер де ықпал етті. Олар адам психикасында саналы түрде басқарылмайтын құбылыстардың бар екенін дәлелдеп, бейсаналыққа тәуелді әрекет-қылықтарды эксперименттік және клиникалық тұрғыдан талдауға мүмкіндік берді. Нәтижесінде «психология — тек сана туралы ғылым емес» деген көзқарас күшейді.
Дарвиннің эволюциялық ілімі де психологиялық ойға әсер етіп, психиканы тіршілік иесінің қоршаған ортаға бейімделу әрекетінен бөлу мүмкін емес деген тұжырымды орнықтырды. Осы ықпалдар нәтижесінде бала және жануарлар психикасын зерттеу кеңейіп, интроспекцияға сүйенбейтін жаңа әдістер қажет болды.
Дағдарысқа жауап: жаңа психологиялық мектептер
Ғылымдағы жаңа талаптар мен тәжірибелік міндеттер психологияда бірнеше ықпалды теориялардың пайда болуына әкелді. Олардың бір бөлігі сана психологиясын толықтыруды, бір бөлігі оны түбегейлі алмастыруды мақсат етті.
Бихевиоризм
Бихевиоризм — ХХ ғасырдағы американ психологиясының жетекші бағыттарының бірі. Ол психологияның мақсаты сананы тану емес, әрекет-қылықты зерттеу деп білді. Бұл бағыт бойынша адам мен жануарлардың мінез-құлқы сыртқы орта әсеріне (стимул) организмнің жауаптарының (сөз, эмоция, қимыл т.б.) жиынтығы ретінде қарастырылады.
Әдіснамалық негіз: позитивизм. Ғылым тек бақылауға тікелей берілетінді сипаттауы тиіс; ішкі механизмдерді талдау сенімсіз деп бағаланды.
Бағыттың негізін қалаған — Э. Торндайк, ал «бихевиоризм» терминін енгізіп, бағдарламасын жасаған — Дж. Уотсон. Бихевиоризмнің әлсіз тұсы — сана, ойлау, ерік секілді іргелі ұғымдарды психологиядан ығыстырып, психиканың әлеуметтік қырын жеткілікті елемеуі.
Гештальтпсихология
Гештальтпсихология (нем. Gestalt — бейне, құрылым, тұтас форма) ХХ ғасырдың басында Германияда пайда болды. Негізгі өкілдері: М. Вертхаймер, В. Келлер, К. Коффка, К. Левин. Бұл мектеп ассоциативтік, «элементтер психологиясына» қарсы шығып, әрбір психологиялық процестің тұтастығы мен өзіндік сапасын қорғады.
Классикалық мысал: дыбыстар жеке-жеке әсерлер ретінде емес, белгілі құрылымы бар «әуен» ретінде қабылданады — бұл қабылдаудың тұтастығын көрсетеді.
Бағыттың осал жағы — бейне мен оны туындататын нақты әрекет арасындағы байланысты толық ашып бере алмауы. Осы негізгі қайшылықты ортақ талдау жүйесіне біріктіру қиындап, мектеп соғыс алдындағы жылдары әлсіреді.
Генетикалық психология (Ж. Пиаже)
Швейцария ғалымы Ж. Пиаже ұсынған генетикалық психология — кең тараған бағыттардың бірі. Ол генетикалық әдісті психологиялық болмысты тануда жетекші әдіснамалық принцип деңгейіне көтеріп, баланың интеллектінің дамуын зерттеу арқылы ересек адамның ойлау табиғаты мен қызметін түсінуге болады деп есептеді.
Пиаже интеллект құрылымын зерттеуді басты міндет деп танып, оны органикалық эволюция нәтижесі ретінде түсіндірді. Алайда оның теориясындағы басты кемшілік — баланың тұтас дамуын және сананың қалыптасуына әсер ететін қоғамдық-тарихи әрекетті жеткілікті ескермеуі. Сондай-ақ оқу мен тәрбиенің, әлеуметтік факторлардың жеке адам қалыптасуындағы рөлі төмен бағаланды.
Фрейдизм
Фрейдизмнің негізін қалаған — австриялық психолог З. Фрейд. Бұл бағыт жеке адамның жан дүниесін, дамуын саналы дәлелге толық бағынбайтын иррационал және кейде мистикалық факторлармен түсіндіруге тырысты. Алғашында жүйке ауруларын емдеу тәжірибесіне сүйенген ілім кейін адам туралы жалпы тұжырым деңгейіне көтерілді.
Негізгі тезис: адам табиғаты бейсаналық күштер (әсіресе либидо) мен әлеуметтік шектеулер арасындағы қайшылықта қалыптасады.
Фрейд бейсаналық ықпалдардың әрекет-қылықта жанама түрде көрінуін (түс көру, жаңсақ сөйлеу, жазу қателері, ығыстыру, ұмыту, ойланбай айтып салған қалжың т.б.) талдады. Дегенмен фрейдизмнің дау тудыратын қыры — адам қылығын қоғамдық заңдылықтардан гөрі иррационал күштер басқарады деген қорытындыға келіп, тәрбиенің өзгерте алу мүмкіндігін шектеуі.
Қорытынды: әдіснамадан тәжірибеге дейінгі бетбұрыс
ХХ ғасырдың 20–30 жылдарындағы дағдарыс психологияны «сананы сөзбен сипаттау» шеңберінен шығарып, объективті әдістерге, әрекет пен дамуға, әлеуметтік-тарихи факторларға сүйенетін жаңа ғылыми бағдарларды орнықтырды. Кеңес психологиясында детерминизм, сана мен іс-әрекет бірлігі және даму принциптері психиканы ғылыми тұрғыдан түсіндірудің берік тұғырын қалыптастырды. Ал Батыста қалыптасқан мектептер психология пәнін қайта айқындап, зерттеу әдістерін жаңартуға түрткі болды.