Қылмыстың субъективтік жағы

Құқық негіздері • Қылмыстық құқық

Бұл мәтін қылмыстың сылтауы мен мақсаты, сондай-ақ қылмыстың субъективтік жағы, кісі өлтіруді тергеудің кейбір қырлары және қылмыстық құқықтағы негізгі ұғымдар туралы жинақталған, редакцияланған түсіндірме ретінде берілді.

Оқу форматы

Анықтамалар • Тізімдер • Мысал

Қылмыстың субъективтік жағы: психикалық қатынас қалай қалыптасады?

Қылмыстың субъективтік жағы тек қана адамның кінәсі мәселесімен шектелмейді. Қылмысқа дейін, қылмыс жасау кезінде және одан кейін адамның психикасында күрделі ішкі үдерістер жүреді. Бұл үдерістер кінәнің формасына ғана тәуелді емес.

Субъектінің қылмысқа және оның зардаптарына психикалық қатынасының шығу тегін әрі ішкі мазмұнын нақтылау үшін, әдетте, екі нәрсені анықтау маңызды:

Интеллектуалдық кезең

Адамның әрекеттің мәнін ұғынуы, оның салдарын алдын ала болжауы, қоғамға қауіптілікті түсінуі.

Еріктік кезең

Қабылданған шешімді іске асыруға бағытталған ерік-жігер, өзін-өзі басқару немесе соның әлсіреуі.

Эмоционалдық кезеңнің рөлі

Көп жағдайда қылмысқа итермелейтін сезімдік түрткілер болады: өшпенділік, қызғаныш, кек алу, сараңдық, қорқақтық және т.б. Бұл эмоционалдық факторлар адамның субъективтік қасиеттерімен және нақты жағдайлармен өзара байланыста қалыптасады.

Қылмыстың сылтауы мен мақсаты

Сылтау (мотив)

Қылмыс жасаған кезде субъектіні жетелейтін ішкі түрткі. Сылтау, әдетте, қасақаналық ниеттен бұрын пайда болады және бір немесе бірнеше фактордың ықпалымен күшеюі мүмкін.

Мақсат

Кінәлінің қол жеткізуге ұмтылатын ойдағы нәтижесі. Мысалы: оңай олжа табу, қорқыту, пайдакүнемдік мақсат, басқа қылмысты жасыру және т.б.

Неліктен сылтау мен мақсатты анықтау маңызды?

Адамның қылмыс кезіндегі психикалық күйін бағалауға көмектеседі.
Айыптының тұлғасына сипаттама беріп, моральдық бағалауға негіз болады.
Жасалған іс-әрекеттің зияндылық дәрежесін ашып көрсетеді.
Қылмысты саралау кезінде (құрамның міндетті белгісі болса) ерекше мәнге ие.
Сот жаза тағайындағанда ауырлататын/жеңілдететін мән-жай ретінде ескеруі мүмкін.

Кісі өлтіруді тергеу: істі қозғау және алғашқы қиындықтар

Адам өлтіру өмірге қарсы қылмыстардың ішіндегі ең ауыр түрлерінің бірі болғандықтан, мұндай істерді ашу жиі қиынға соғады. Қылмыскерлер қылмысты жасыру үшін түрлі айла-амал қолдануға, із қалдырмауға, танылмауға тырысады.

Қылмыс қалай жасалуы мүмкін?

Қылмыс ашық түрде (көзінше) немесе жасырын түрде (тығылып, ізді жасырып) жасалуы мүмкін.

Істі қозғау қай кезде басталады?

Өлік табылғаны туралы хабар түскенде, куәгерлердің/жәбірленушілердің арызы бойынша, тірі қалғандардың немесе жақын туыстардың арызымен, сондай-ақ “жоғалып кетті” деген арыз бойынша.

Өлім себептерін ажырату міндеті

Істі қозғау кезінде өлімнің сипатын нақтылау қажет: табиғи өлім (қартайған, ауру), жазатайым оқиға немесе зорлық белгілері бар қылмыс па? Ал “із-түссіз жоғалу” жағдайларында толық тексеру жүргізіліп, іздестіру шаралары содан кейін іске асырылады.

Егер істі қозғауға жеткілікті материалдар болмаса, тергеуші тиісті тексеру және тергеу әрекеттерін жүргізуге құқылы.

Кісі өлтірудің криминалистикалық сипаттамасы

Негізгі элементтер

қылмысты жасыру тәсілдері;
қылмыскердің жеке тұлғасы туралы мәліметтер;
жәбірленуші туралы мәліметтер.

Ашық түрде кісі өлтіру

Қылмыс кісі өлтірушіні танитын адамдардың қатысуымен жасалуы мүмкін. Кейде куәгер болмаса да, қылмыскер кінәсін белсенді түрде жасырмауы ықтимал.

Жасырын түрде кісі өлтіру

Қылмыс ешкім көрмеген жағдайда жасалады немесе қылмыскер кінәсін белсенді түрде жасырады. Куәгер бар болса да, қылмыскер жауапкершіліктен құтылып кетуді көздеуі мүмкін. Мұндай істерді тергеу күрделірек.

Қылмысты жасырудың жиі кездесетін үлгілері

Қылмыскер өлімді табиғи өлім, суицид, жазатайым жағдай немесе абайсызда болған оқиға ретінде көрсетуге тырысуы мүмкін. Мұндай “сценарийлерді” әшкерелеуде мыналарға назар аудару маңызды: жарақаттардың сипаты, уақыттық сәйкестік, және өзін ақтайтын дәлелдердің шынайылығы.

Мәйітті жасыру және іздерді жою

Кей жағдайларда қылмыскер жәбірленушінің жеке басын танытпау үшін мәйітті немесе оның бөліктерін жасырады, бүлдіреді немесе жояды (өртеу, суға батырылуы, бөлшектеу және т.б.). Сонымен қатар оқиға орнындағы өзіне және киіміне түскен іздерді жоюға әрекет етеді.

Іздер мен заттай дәлелдемелер қылмыскер әрекеттерін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Мысалы, қарудағы қол ізі кейде адамның солақай екенін жанама түрде көрсетуі мүмкін.

Жағдайды талдау: қысқа мысал

Қалаға жақын ағаш отырғызылған аумақта жас ер адамның мәйіті табылды. Жанында қанға ұқсас қызыл-қоңыр дақтары бар, шаш жабысып қалған үлкен тас жатты (тергеуші оны ықтимал қару деп бағалады). Оқиға орнында алысу белгілері байқалмады. Марқұмның жаңа костюмі мен аяқ киімі болды, қалтасында ақша сақталған.

Бұл белгілер тонаудан гөрі таныстар арасындағы жанжал, кек алу немесе өзге де жеке себептер ықтималдығын күшейтеді деген болжам жасауға негіз береді.

Қылмыскер мен жәбірленуші туралы деректер

Бұл мәліметтер тергеудің бастапқы кезеңінде қылмыстың себебін және жағдайларға әсер еткен факторларды ашуға көмектеседі. Кейбір істерде қылмыскердің қоғамдық тәртіпті жүйелі бұзуы, күш қолдануға бейімділігі, алкогольді шамадан тыс тұтынуы сияқты мінез-құлық белгілері байқалады.

Өлтіру себептерін назардан тыс қалдыру (мысалы, бұзақылық пиғыл, қызғаныш, пайдакүнемдік, басқа қылмысты жасыру) қылмыскер тұлғасын толық бағаламауға әкелуі мүмкін.

Қылмыс ұғымы және оның негізгі белгілері

Қылмыс — құқық бұзушылықтың бір түрі. Ол басқа құқық бұзушылықтардан қылмыстық заңмен тыйым салынуымен және оны жасағаны үшін қылмыстық жауапкершіліктің көзделуімен ерекшеленеді.

Қылмыстың белгілері

1 Іс-қимыл (әрекет немесе әрекетсіздік). Ойлау қызметі өздігінен жазаланбайды.
2 Қоғамға қауіптілік. Қорғалатын қоғамдық қатынастарға зиян келтіреді немесе нақты қауіп төндіреді.
3 Құқыққа қайшылық. Қылмыстық заңда бекітілген тыйымды бұзу.
4 Кінә. Қасақаналық немесе абайсыздық нысанында көрінеді.
5 Жазаланушылық. Әрбір қылмыс үшін қылмыстық кодексте жаза көзделеді.

Қылмыстардың жіктелуі

Қылмыстарды жіктеу — қоғамға қауіпті әрекеттерді олардың ауырлық дәрежесі мен сипатына қарай топтарға бөлу.

Онша ауыр емес қылмыстар

Қасақана жасалған әрекет үшін ең ауыр жаза — 2 жылдан аспайтын бас бостандығынан айыру; абайсызда жасалған әрекет үшін — 5 жылдан аспайтын бас бостандығынан айыру.

Орташа ауыр қылмыстар

Қасақана жасалған әрекет үшін ең ауыр жаза — 5 жылдан аспайтын бас бостандығынан айыру; абайсызда жасалған әрекет үшін — 5 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру көзделуі мүмкін.

Ауыр қылмыстар

Қасақана жасалған әрекет үшін ең ауыр жаза — 12 жылдан аспайтын бас бостандығынан айыру.

Ерекше ауыр қылмыстар

Қасақана жасалған әрекет үшін 12 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы көзделуі мүмкін.

Қылмыстық жауапкершілік: мәні мен элементтері

Қылмыстық жауапкершілік — құқықтық жауапкершіліктің ең қатаң түрі. Ол қылмыс жасағаны үшін қылмыстық заңмен белгіленеді және адамның құқыққа қайшы әрекеті үшін мемлекет атынан сотталуын білдіреді.

Негізгі элементтері

жасаған қылмысы үшін жауап беру міндеті;
соттау (әрекетке теріс құқықтық баға беру);
қылмыстық-құқықтық сипаттағы шараларды қолдану;
жазаның құқықтық салдары ретінде соттылық.

Қашан пайда болады және қашан тоқтайды?

Қылмыстық жауапкершілік қылмыс жасалған сәттен бастап туындайды және адамға қылмыстық мәжбүрлеу шарасы қолданылған сәттен бастап жүзеге асырылады. Ол соттылық мерзімі аяқталған кезде тоқтатылады.

Қылмыс құрамы: элементтер және субъективтік жағы

Қандай қылмыс жасалғанын анықтау үшін қылмыс құрамы ұғымы қолданылады (мысалы, ұрлық, бұзақылық, кісі өлтіру, қарақшылық). Қылмыс құрамы — қоғамға қауіпті әрекетті қылмыс ретінде сипаттайтын объективті және субъективті белгілердің жиынтығы.

Қылмыс құрамының 4 элементі

Объект

Қылмыстық іс-қимыл бағытталған қоғамдық қатынастар (мысалы: өмір, меншік, ар-ұят, абырой).

Объективтік жағы

Әрекет/әрекетсіздік түріндегі сыртқы көрініс және оның салдары.

Субъект

Белгілі бір жасқа толған, есі дұрыс, өз әрекетін бағалай алатын адам.

Субъективтік жағы

Адамның өз іс-қимылына психикалық көзқарасы: кінә, ниет (мотив), мақсат.

Кінә, ниет және мақсат

Кінә — қоғамға қауіпті іс-қимылға психикалық қатынас; интеллект (сана) және ерік элементтерінен тұрады.
Ниет (мотив) — жетекшілікке алынған саналы түрткі (пайдакүнемдік, қызғаныш, көре алмаушылық, қорқақтық және т.б.).
Мақсат — қол жеткізу көзделген нәтиже (мысалы: табыс табу, қорқыту, сату мақсаттары және т.б.).

Қылмыс субъектісі туралы қысқаша

Қылмыстық жауапкершілік, жалпы ереже бойынша, 16 жастан басталады. Кейбір ауыр қылмыстар үшін жауапкершілік 14 жастан туындауы мүмкін (адам өлтіру, денсаулыққа ауыр зиян келтіру, зорлау, ұрлық, тонау, қарақшылық, терроризм және т.б.).

Есі дұрыс емес адам қылмыс субъектісі бола алмайды: ол өз әрекетінің іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін ұғына алмаса немесе әрекетіне ие бола алмаса, қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды және медициналық сипаттағы шаралар қолданылуы мүмкін.

Тарихи ескертпе

Қылмыстық құқық тарихында есі дұрыс еместік мәселесін құқықтық тұрғыдан қарастыру тәжірибесі әр кезеңде әртүрлі болған. Мысалы, XIX ғасырда Дэниел Мак-Нагтен ісі есі дұрыс еместік жағдайында қылмыстық жауапкершілік пен емдеу шараларын ажырату мәселесін құқық қолдануда кеңінен талқылатқан оқиғалардың бірі ретінде аталады.

Қылмысқа қатысу: бірлескен әрекет және қатысушылар түрлері

Көп жағдайда қылмысты бір адам емес, бірнеше адам жасайды. Бірлесу қылмыс жасауды жеңілдетіп, нәтижеге жетуді жылдамдатуы мүмкін. Сондықтан заң қылмысқа қатысушылардың шеңберін, жауапкершілік негіздері мен шектерін айқындауға ерекше мән береді.

Анықтама

Екі немесе одан да көп адамның қылмыс жасауға қасақана бірлесіп қатысуы — қылмысқа қатысу деп танылады.

Қылмысқа қатысушылар қылмыс субъектісінің белгілеріне ие болуы тиіс. Есі дұрыс емес немесе заңда белгіленген жасқа жетпеген адам қылмысқа қатысушы деп танылмайды.

Маңызды шектеу

Қылмысқа қатысу тек қасақана қылмыстарда мүмкін. Абайсыз қылмыстарда қылмысқа қатысу болмайды: әр адам өз әрекеті үшін жеке жауап береді.

Қатысушылардың түрлері

Орындаушы

Қылмыстың объективтік жағын толық немесе ішінара орындайтын тұлға. Кейде қылмыстық жауапкершілікке тартылмайтын адамдарды (мысалы, жасөспірім, ақыл-есі кем) пайдалану арқылы қылмыс жасаған адам да орындаушы ретінде бағалануы мүмкін.

Ұйымдастырушы

Қылмысты ұйымдастырған немесе оның орындалуына басшылық еткен адам; жиі жоспардың авторы әрі негізгі басқарушы рөлін атқарады.

Айдап салушы

Басқа адамды азғыру, сатып алу, қорқыту немесе өзге тәсілдермен қылмыс жасауға көндірген тұлға.

Көмектесуші

Кеңес беру, нұсқау жасау, ақпарат жинау, құрал/қару беру, кедергілерді жою арқылы жәрдемдесетін тұлға. Сондай-ақ қылмыскерді, құралдарды, іздерді немесе қылмыстық жолмен табылған заттарды жасыруға алдын ала уәде берген адам да көмектесуші болуы мүмкін.

Қылмыс жасау сатылары

Қылмыс жасау сатылары — қасақана қылмыстың дамуының кезеңдері. Заңда әдетте үш саты көрсетіледі:

Дайындалу

Құрал/қару іздеу, дайындау немесе ыңғайлау; сыбайластар табу; сөз байласу; қылмысқа қолайлы жағдай жасау. Егер қылмыс адамның еркінен тыс мән-жайлармен аяқталмаса — дайындалу сатысы ретінде бағалануы мүмкін.

Оқталу

Қылмыс жасауға тікелей бағытталған әрекеттерді бастау, бірақ аяқталмау (себептері еркінен тыс болуы мүмкін).

Аяқталған қылмыс

Қылмыс құрамының барлық қажетті белгілері жүзеге асқан жағдай.

Қысқа түйін

Қылмыстың сылтауы мен мақсаты субъектінің психикалық қатынасын тереңірек түсіндіреді, қылмысты саралау мен жаза тағайындауда маңызды болуы мүмкін. Ал кісі өлтіру істерінде қылмысты жасыру тәсілдері, оқиға орнындағы іздер, жәбірленуші мен қылмыскердің тұлғалық ерекшеліктері тергеудің бастапқы кезеңінен-ақ шешуші мәнге ие.