Дәулет Түсіпбектің қолына келгенде Ықылас әлі тірі
Қазақ дәстүрлі қылқобыз өнері
Дәулет Мықтыбаев (1904–1976) мектебінің қасиеттері мен ерекшеліктері
Қазақ өнерінің бастауында үркердей аз ғана топ ішінен айрықша табиғи талантымен жарқырап көрінген тұлғалардың бірі — қобызшы Дәулет Мықтыбаев. Ол дәстүрді үзбей жеткізіп қана қоймай, орындаушылық мәнер, дыбыс мәдениеті, импровизациялық ойлау және ұстаздық жүйе арқылы қылқобыз мектебінің кәсіби арнаға түсуіне ықпал етті.
Өмірбаяны және ұстаздық желі: Ықылас мұрасына жалғанған көпір
Дәулет Мықтыбаев 1904 жылы Ақмола облысы, Қорғалжын ауданында дүниеге келді. Ықыластың ең дарынды шәкірттерінің бірі — Тоқтамысұлы Әбікей қартайған шағында бойындағы ұлы мұра ұмыт қалмасын деп, төңіректен қобыз қадірін білетін жас іздейді. Сол іздегені Қорғалжын маңын жайлаған Әупіктің ауылынан табылады. Әупік — Дәулеттің әкесі, өнерге жақын, үй ішінде қобыз тартқан адам.
Бала Дәулеттің қобызға келуі
Дәулет тоғыз жасқа келгенде қобызға қатты құмарланғанын әкесі аңғарып, тәлім алсын деп Ықыластың Түсіпбек есімді баласына жібереді. Дәулет Түсіпбектің қолына келген кезде Ықылас әлі тірі болғанымен, қуаты қайтып, қобыз тартпайды.
И. Жақановтың жазуынша, Ықылас қара қобызын «ашаршылықта ас болған, жаяушылықта ат болған аспабым» деп маңдайына басып, өзінің ең дарынды шәкірті Әбікейге аманаттайды.
Осы әңгімелерге сүйенсек, Дәулет Ықыластың күйлерін Әбікей мен Түсіпбек арқылы үйреніп, ұстап қалған. Дегенмен, өзі кейінірек: «үлкендерді мазаламайын» деген ниетпен Ықыластың біраз күйін толық меңгере алмағанын да айтқан. Көп күйлердің атауы сақталғанымен, орындау үлгісі мен нотаға түскен нұсқалары жоғалған. Мысалы, «Бозторғай», «Қаншайым» секілді күйлер соның қатарында.
И. Жақанов деректеріне сүйенсек, Түсіпбек Әупік ауылына бірнеше мәрте келіп, Дәулетке өз білетін күйлерін үйретеді. Табиғи музыкалық қабілетінің арқасында Дәулет Қорқыт пен Ықылас мұрасының көп бөлігін қысқа уақытта игеріп, өңірге белгілі қобызшыға айналады.
Кәсіби сахна: радио, филармония, майдан
1930-жылдары халық музыкасы өркендеп, мәдени ошақтар құрыла бастаған кезеңде Дәулет Қали Байжанов секілді өнер саңлақтарымен бірге Қарағанды радио комитетіне жеке орындаушы-әртіс болып қызметке орналасады. Осы кезден бастап ол кәсіби жолға түсіп, үлкен сахналарда өнер көрсете бастайды.
1934 жыл: өнерпаздар слёты және Алматы кезеңі
1934 жылы Алматыда өткен бүкілқазақстандық өнерпаздар слётына майталман домбырашылар Л. Мұхитов, Қ. Жантілеуов, У. Қабиғожин және қобызшылар Жаппас Қаламбаев пен Дәулет Мықтыбаев қатысып, жүлдегер атанады. Сол жылдан бастап Дәулет Алматы мемлекеттік филармониясына жеке қобызда орындаушы ретінде қабылданып, Қазақстанның түкпір-түкпірін аралап, көптеген концерттер береді.
1941 жылы Дәулет Отан қорғау үшін майданға аттанып, сол жерде де сүйікті қара қобызын қасынан тастамайды. Қызыл армия ансамблінің белді мүшесі ретінде қобызбен жауынгерлердің рухын көтеріп, орындаушылық өнерін жалғастырды. 1945 жылы елге оралып, Алматыдағы Жамбыл атындағы филармонияда және Құрманғазы атындағы Ұлттық аспаптар оркестрінде еңбек етті. Бұл тұрғыдан алғанда, оның жеңіске рухани үлес қосқаны сөзсіз.
Алтын қорға жазылған мұра: күйдің тірі куәлігі
Қазақ радиосының қорына Дәулет Мықтыбаев Ықыластың көптеген күйлерін жаздырып қалдырды. Солардың қатарында:
- Ерден
- Қазан
- Қамбар батыр
- Жолаушының қоңыр жолы
- Кертолғау
- Айрауықтың ащы күйі
- Шыңырау
- Әбікейдің «Жалғыз аяқ»
- Көзбеннің «Сарыны»
- Қорқыт
- Аққу
Бұл жазбалар — қазақ аспаптық орындаушылық өнерінің алтын қорына қосылған теңдесі жоқ қазына. Дәулет Ықылас күйлерін нақтылы дәстүрмен орындай алған, әрі сол мектептің үнін біздің заманға жеткізген ірі тұлғалардың бірі болды.
Дәулет пен Жаппас: екі шыңның екі мінезі
Дәулеттің орындаушылық өнері Жаппас Қаламбаевтың өнерімен тікелей байланыса қарастырылады. Екі шебердің айырмасын А. Жұбанов салыстыра отырып сипаттайды: Дәулет те шебер қобызшы, бірақ Жаппас сияқты нота сауатын меңгермеген; Дәулет кей кезеңдерде қобызды уақытша қоя тұрып, өзге кәсіппен де айналысқан; репертуарлары ұқсас болғанымен, техникалық тәсілдері бірдей емес.
Дәулет мәнері
- Дыбысы қомақтырақ, тереңірек.
- Созылмалы, шырқайтын күйлерге ерекше шебер.
- Ескі сарын, ескі толғау стилін сақтайды.
- Импровизацияны еркін қолданады.
Жаппас мәнері
- Музыкалық тұрғыдан ілгерірек, нота сауаты бар.
- Жүрдек, тез күйлерде техникасы жоғары.
- Ықылас шығармаларының ішкі қырларын ашуға бейім.
Осылайша, Ықыластың мұңды толғауы мен импровизациялық қуатын жеткізуде Дәулет ерекше көрінсе, Ықыластың өзіне тән қырларын, ішкі дүниесін ашуда Жаппас айрықша танылды. Мәселен, «Жез киік» күйіндегі ащы дыбыстардың жүрдек желдірмесін, қарқынын Жаппас сәтті келтірсе, Дәулет ескі толғау стилінің шеберлігімен дараланды.
Импровизация: күйдің синкретті табиғаты
Импровизация дәстүрлі өнерде ең жоғары дәрежеге жеткен құбылыс. Белгілі ғалым Ш. Уәлиханов көшпелі өмір салты мен кеңістіктің әсерін сөз ете отырып, импровизацияға бейімділік көшпелі жұрттың рухани болмысына тән екенін атап өтеді.
Неге Дәулет орындауында бір күйдің бірнеше нұсқасы естіледі?
Дәулет орындаған күйді тыңдағанда, бір күй әртүрлі әуен өрнегімен тартылғандай сезілуі мүмкін. Мұның түбірі күйдің синкреттілігінде: күй — тек музыка емес, ол шағын хикаялы шежіре. Дәулет дала жырауына тән еркіндікті шектеусіз қолдана отырып, қобыз музыкасының табиғи эстетикасын терең танытып, импровизацияға батыл бойлайтын қас шебер деңгейіне көтерілді.
Сондықтан оның орындауындағы күйлердің қай нұсқасы да дәстүрдің заңдылығына сай, мән-мағынасы бөлек көркем әлем ретінде қабылданады.
«Жез киік» күйі: еркіндіктің аңызға айналған суреті
«Жез киік» күйінің сюжеті халықтың бостан өмірін суреттейді. Аңыз бойынша, жез киік — төлінің амандығын ойлаған, тау құздарының төбесінде еркін секіріп, шексіз кең даланың төсінде ойнақтайтын, табиғат көркін тамашалайтын киелі аң бейнесі. Халық ұғымында ол күнге шағылысып, аңшыға дұрыс көздетпей, ұзақ ғұмыр кешкендігімен аңызға айналған.
Ноталануы мен орындалу ерекшеліктері
- Г. Омарова күйді D-dur тональностінде нотаға түсірген.
- Орташа екпінде орындалады.
- Тұрақты әуендік формулалар мен жалпы иірімдер мол ұшырасады, бірақ әр тартуда жаңаша құбылып отырады.
- Дыбыс бояуы обертондық, флажолетке жақын тәсілдермен айқындалады: бір ішекте тырнақпен, екіншісінде тырнақ пен еттің араласуымен орындалатын мәнер сипатталады.
Дәулет бұл күйде иірімдер мен сарын ортақтығын, стильдік тұтастықты көрсете білді: мазмұн мен ырғақ белгілі бір жүйеге түскенімен, әуен өрнегі аңыздың бейнелі әлемін ашып, құбыла сөйлейді.
Репертуар кеңдігі және сахналық мәдениет
Дәулет дәстүрлі күйлермен ғана шектелмей, халық ақындарының және өзге орындаушылардың күйлерін де зер сала тыңдап, репертуарына енгізді. Ол талантты күйші ғана емес, сахнаның санаулы шеберлерінің бірі еді. Мамандардың пікірінше, күйшілер ішінде ол өзіндік музыкалық тілінің әсерлілігімен, оралымды үнімен дараланған.
Өсиет: күйді «қоспалап» бұзбау
Шәкірттерінің айтуынша, Дәулет кейде көңіл күйіне және тыңдаушы ықыласына қарай күйді созып немесе ықшамдап, ара-арасында өзге әуен өрнектерін кірістіріп орындағанын мойындаған. Бірақ кейін: «Бізді бұзған — сахна. Елге жақсы көрінеміз деп, бір күйге екінші күйдің әуенін қосып жіберетін едім. Сендер орындаған күйге басқа күйдің әуенін қоспай, бұзбай ойнаңдар», — деп өсиет айтқанын шәкірті Ә. Жұмабекұлы жеткізеді.
Орындаушылық мектебі: техника, дыбыс, дәстүр
Дәулет ешбір музыкалық оқу орнында арнайы дәріс алмаса да, табиғи дарын-қабілетінің арқасында өнер биігіне көтерілген тұлға. Оның орындаушылық мәдениетінде қазақтың ғасырлар бойғы қобыз тарту дәстүрі кәсіби деңгейде қалыптасты: аспапты меңгеру дәрежесі, ысқыш ұстауы, сол қолдың аппликатуралық жүйесі — қазақ даласындағы қобыз мектебінің үлгісі ретінде танылады.
Б. Қосбасаровтың бағасы
Дәулеттің шәкірті, белгілі ұстаз, профессор Базархан Қосбасаров: Д. Мықтыбаевтың қазақ өнеріндегі орны — ұлы дәстүрді біздің заманымызға өзгертпей жеткізіп, қобызды өзінен кейінгі ұрпаққа үйретіп кетуінде, — деп жазады.
Кино және консерватория: мұраның жаңа кеңістігі
Дәулет Мықтыбаев өнер жолын экранда да қалдырды: 1960-жылдары «Құлагер» кинофильмінде бақсы рөлін сомдады, ал «Қыз Жібек» фильмінде Нұрғиса Тілендиевпен бірге Ықыластың «Аққу» күйін орындап, туындының көркем бояуын тереңдете түсті. Бұл фильмдер қазақ сахнасы мен экран өнерінің классикасына айналды.
1970 жылдан бастап Дәулет Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияда Жаппас Қаламбаев бастаған ұстаздық дәстүрді жалғастырып, дәстүрлі қылқобыз сыныбы бойынша шәкірт тәрбиелеуге белсенді үлес қосты. Қазақтың бай дәстүрлеріне негізделген тәлімгерлік еңбегі қобыз оқыту репертуарын айтарлықтай кеңейтті.
Жалғастық: орындаушылар шежіресі және мәдениет алдындағы жауапкершілік
Ықыластың көзін көрген Ашай, Әбікей, Сүгір секілді қобызшы-домбырашылардан тікелей тәлім алған белгілі қобызшылар — Дәулет Мықтыбаев пен Жаппас Қаламбаев. Олардың ізін суытпай жалғастырғандар қатарында Үмбетбаев Сматай, Балғаева Фатима, Кәлембаева Меруерт, Қосбасаров Базархан, Жұмабеков Әбдіманап, Молдакәрімова Ғалия және басқа да тума талант, кәсіби білімі бар ұстаздар аталады. Бұл буын қобыз өнерін жаңа даму белесіне көтеруге еңбек етті.
Уақыт сүзгісі және сақталған мұра
Ел басынан өткен сан алуан оқиғалар халық таланттарының — ақын-жыраулардың, әншілердің, күйшілердің — көкейдегі сыр мен арманды ән мен күйге айналдыруына ықпал етті. Бірақ аттары аталмай қалған орындаушылар да, уақыт құрдымына кеткен күйлер де аз емес. Біздің дәуірге жеткен кейбір күйлердің өзі бастапқы бояу-өрнегін толық сақтай алмауы мүмкін.
Ж. Қаламбаев пен Д. Мықтыбаевтың тарихи үлесі
Қобыз күйлерін бүгінгі күнге жеткізіп, халық арасына таратып, дыбыс таспасына жаздырған қобызшылар Ж. Қаламбаев пен Д. Мықтыбаев осы өнердің өркендеуіне теңдесі жоқ үлес қосты. Бұл ой «Мәңгілік сарын» дәстүрлі музыка фестивалінің салтанатты ашылуында И. Тасмағамбетовтің сөзінде де ерекше аталады.
Қорытынды
Дәулет Мықтыбаев мектебінің ерекшелігі — Ықылас дәстүрін нақты орындаушылық үлгіде сақтап, оны кәсіби ортаға орнықтыруында; қомақты дыбыс пен толғау табиғатын тереңдетуінде; импровизация арқылы күйдің хикаялы болмысын аша білуінде; әрі ең маңыздысы — мұраны жазба қорына түсіріп, шәкірттер арқылы үзілмес сабақтастыққа айналдыруында.