Материктің шеткі бөлікте
Азия өзендеріне жалпы сипаттама
Азия материгінде ішкі сулардың таралуы өте әркелкі. Мұның негізгі себептері — құрылым мен жер бедеріндегі айырмашылықтар, климаттық контрастар және соған сәйкес жауын-шашынның біркелкі түспеуі. Нәтижесінде жер үсті және жер асты суларының таралуында айқын алшақтық қалыптасқан.
Жылдық ағынның таралу заңдылықтары
Ең жоғары ағын
Жылдық ағынның максималдық жиынтығы (1500 мм-ден артық) субэкваторлық және экваторлық белдеулерде байқалады. Әсіресе бұл көрсеткіш Зонд архипелагы аралдарына, сондай-ақ Үндіқытайға, Үндістанның батысына және Гималайдың орталық бөлігіне тән.
Орташа жоғары ағын
Көптеген аймақтарда жылдық ағын 1500 мм-ден төмен, бірақ 600 мм-ден жоғары болады. Бұл су торының салыстырмалы тығыздығын және өзендердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Төмен ағын және аридті өңірлер
Солтүстік және Шығыс Азияда жылдық ағын 200–600 мм аралығында. Ал Орта және Орталық Азияның кең аумағында, Үнді алабында, Иран таулы қыратында және Аравия түбегінде жылдық ағын 50 мм-ден төмен, кей жерлерде қабат қалыңдығы 15 мм-ден де аспайды.
Бұл сандық көрсеткіштер материктің әр бөлігінде су торларының жиілігі мен өзен режимінің сипаты неге соншалықты әртүрлі екенін түсіндіреді.
Мұхит алаптары және ішкі ағын аймақтары
Азия аумағы негізінен Солтүстік Мұзды, Тынық және Үнді мұхиттары алаптарына жатады.
Материктің шеткі бөліктерінде — әсіресе батысында, шығысында және оңтүстік-шығысында — өзен торы жиі әрі ірі өзен жүйелері жақсы дамыған.
Ішкі және оңтүстік-батыс аудандарда жер үсті сулары өте тапшы, сондықтан мұхитқа қарай ағын жетпейді. Азияның жалпы аумағының 30%-дан астамы (Каспий теңізі алабын қоса алғанда) ішкі ағын территориясына жатады.
Ішкі ағын өңірлерінде өзендер көбіне тұйық алаптарға құйып, көлдерге немесе сорларға сіңіп жоғалады.
Таралудың себептері: тектоника, климат және даму тарихы
Жер үсті суларының мұндай біркелкі таралмауы тек қазіргі табиғи жағдайлармен ғана емес, материктің даму тарихымен де байланысты. Альпі–Гималай қатпарлы белдеуінің шеткі жоталары аса биіктеп көтерілгенге дейін, Азияның ішкі бөліктерінің климаты шеткі өңірлерге қарағанда құрғақтау болғанымен, бүгінгідей қатты аридті сипатта болмағаны байқалады.
Маңызды тұжырым
Кайнозой дәуірінде материктің орталық бөлігінде солтүстікке, шығысқа және оңтүстікке бағытталған ағындары бар өзендер мен көлдердің дамыған торы болған.
Қатпарлы белдеудің шеткі бөліктерінде өткен күшті неотектоникалық қозғалыстар мұхит алаптарының әсерінен бірқатар аймақтардың бөгеліп қалуына әкелді. Климаттың біртіндеп құрғауы беткі ағынның азаюына және су торының бұзылуына себеп болды. Соның нәтижесінде Иран таулы қыраты, Тибет, Қытай мен Моңғолияның таулы үстірттері сияқты кең ауқымды ағынсыз облыстар қалыптасты.
Дегенмен биік жоталар көтерілмей тұрып қалыптасқан кейбір аса қуатты өзен артериялары жаңа жоталарды терең эпигенетикалық аңғарлар арқылы қия кесіп өтіп, өздерінің бастапқы бағыттарын сақтап қалды.
Солтүстік Азия: мұз басудың ықпалы және су энергиясы
Солтүстік аудандарда, әсіресе материктің солтүстік-батысында, су торының қалыптасуына төрттік мұз басуы айрықша әсер етті. Геологиялық тұрғыдан алғанда бұл аумақтар мұз жамылғысынан салыстырмалы түрде жуырда ғана босап шыққандықтан, су торабының басты ерекшелігі — морфологиялық жастығы.
Өзен аңғарлары мен көл қазаншұңқырлары көбіне мұз өңдеген тектоникалық жарықтармен байланысты. Олардың өлшемдері әртүрлі, пішіндері күрделі келеді.
Өзендер жиі жағдайда қысқа болып, көлдер арасын байланыстыратын табиғи арналар қызметін атқарады. Ірі өзендердің аңғарларында көл тәрізді кеңейген бөліктер көп, ал ұзына бойғы профильдері толық жетілмеген.
Қатты тау жыныстарының шығыңқы жерлерін кесіп өткен тұстарда шоңғалдар пайда болады. Жауын-шашын мол болғанымен, буланудың әлсіздігі және көлдер, батпақтар мен жерасты суларының қосымша қоректендіруі өзендердің жыл бойы мол сулы болуын қамтамасыз етеді.
Солтүстік Азия өзендері су энергиясының пайдалануға қолайлы ірі қорына ие.
Азияның орта бөлігі: континенттілік және өзен режимі
Азияның орта бөлігінде жер бедері күшті тілімденген. Өзендердің басым бөлігі аласа таулардан басталып, жазықтар арқылы ағып, материктің ішкі бөліктерін теңіз алаптарымен байланыстырады.
Батыстан шығысқа қарай климаттың континенттілігі артқан сайын бұл үрдіс өзендердің режимінен де байқалады. Көптеген өзендер қыста 2–3 аптадан бастап үш айға дейін қатып жатады.
Көктем
Таудағы қардың еруімен байланысты су шығыны артып, негізгі тасқын көктемде байқалады.
Жаз
Жаздың соңына қарай буланудың күшеюі өзендердегі су деңгейінің едәуір төмендеуіне әкеледі.
Қыс
Суық маусымда ағын азайып, өзендер ұзақ уақыт мұз құрсауында қалады.