Болжау объектісінің сипаттамалары
Болжау объектісі және оның сипаттамалары
Болжау объектісінің сипаттамалары — болжау объектісінің белгілі бір қасиетін сапалық немесе сандық түрде бейнелейтін көрсеткіштер. Сипаттамаларды қалыптастыру барысында төмендегі ұғымдар қолданылады.
1) Базистік мән
Болжау объектісінің ауыспалысының базистік мәні — болжамның негіздеу және бекіту кезеңдерінің арасындағы диагноз кезеңінде тіркелетін ауыспалы мәні.
2) Бас (генеральды) анықтау кестесі
Өлшенген сипаттамалардың иерархиялық жүйесі. Ол сапалық сипаттауды жалпыланған сандық бағалауға айналдырады.
3) Динамикалық қатар
Ауыспалының өткен және болашақ мәндерінің уақыт бойынша реттелген тізбегі.
4) Мәнді ауыспалылар
Объектіні болжау міндетіне сай сипаттау үшін маңызды ауыспалылар. Олар:
- эндогенді — объектінің өз қасиеттерін бейнелейді;
- экзогенді — сыртқы факторлар (ауыспалылар жиынтығы) әсерінен қалыптасады.
5) Өлшемдер
Болжау объектісінің сандық сипаттамалары. Негіздеу және бекіту кезеңдерінде олар тұрақты немесе шартты түрде тұрақты деп қабылданады.
6) Жүйелі (ұдайы) құраушы
Динамикалық қатардың негізгі даму тенденциясын көрсететін, ауыспалы мәндерінің бірқалыпты өзгеру заңдылығы.
7) Күрделілік
Объект элементтерінің, қасиеттерінің және олардың өзара қатынастарының әртүрлілігін сипаттайтын көрсеткіш.
8) Кездейсоқ құраушы
Динамикалық қатарға кездейсоқ ықпалдардың және өлшеу қателіктерінің әсерін бейнелейтін бөлік.
9) Құрылым
Болжау объектісі элементтерінің ішкі ұйымдасуы және олардың байланысу тәсілі.
Бастапқы ақпарат және ақпаратты дисконттау заңдылығы
Болжау объектісі туралы бастапқы ақпарат әртүрлі дереккөздерден алынады және ол, әдетте, екі негізгі түрге бөлінеді.
Фактографиялық ақпарат
Болжам тапсырмасын шешуге қажет нақты мәліметтерден тұратын деректер. Мысалы: бухгалтерлік есеп мәліметтері және басқа да статистикалық жазбалар.
Фактографиялық ақпараттың бір бөлігі ретінде озық (прогрессивті) ақпарат қарастырылады: қоғамдық практикадан озық тұратын ғылыми-техникалық деректер (жаңалық ашулар, өнертабыстар, авторлық куәліктер, патенттер және т.б. бойынша материалдар).
Сараптық ақпарат
Сарапшылардың пікірлері мен бағалауларына негізделген деректер жиынтығы.
Ақпараттық кеңістік және сапа көрсеткіштері
Мәліметтер жиынтығы болжаудың мақсаттары мен әдістеріне сәйкес жүйеленіп, болжаудың ақпараттық кеңістігін құрайды. Оның сапасы, ең алдымен, мына көрсеткіш арқылы сипатталады:
- бастапқы ақпараттың толықтығы — сенімді деректердің болжам міндеттерін қаншалықты қамтамасыз ететіні, сондай-ақ ауыспалының ақпараттылық деңгейі.
Ауыспалы мәндерін өлшеу сәттері өткенге алыстаған сайын, өткен мәндердің ақпараттылығы төмендейді. Бұл құбылыс болжау объектісі туралы ақпаратты дисконттау заңдылығы ретінде қарастырылады.
Болжау объектісін, көкжиекті және фонды талдау
Болжау объектісін талдау — болжам дайындаудың негізін құрайтын жүйелі зерттеу. Талдау төмендегі принциптерге сүйенеді.
Ерекшелік (өзгешелік)
Талдау барысында болжау объектісінің өзіне тән ерекшеліктерін міндетті түрде ескеру.
Ұтымдылық (оңтайлылық)
Өлшеу шкаласын және өлшемділікті болжам тапсырмасына сай рационалды қолдану.
Үздіксіздік
Болжам жасаудың барлық кезеңдерінде талдауға бағытталған зерттеулерді үздіксіз жүргізу.
Талдау субъектісі және талдау бағыты
Болжау объектісін талдауды талдау субъектісі жүзеге асырады: ұйым, зерттеу тобы немесе жеке маман. Болжам тапсырмасына сәйкес талдау, әдетте, мына бағыттарды қамтиды:
Құрылым
Элементтердің құрамы және олардың өзара байланысы.
Динамика
Дамудың сипаттамаларын көрсету және бағалау.
Үлгінің адекваттылығы
Болжамдық үлгінің сенімділік пен дәлдік талаптарына қаншалықты сай келуі.
Болжам алдындағы талдау
Болжам тапсырмасын дайындау процесінде жүргізілетін талдау. Ол объект туралы бастапқы түсініктерді нақтылап, үлгілеу мен әдіс таңдауға негіз болады.
Болжамнан кейінгі талдау
Бекіту кезеңінен кейін орындалады: болжамды мәндер объектінің нақты жағдайымен салыстырылып, сәйкестендіріледі.
Көкжиек және болжамдық фон
Болжам көкжиегін талдау
Болжамның берілген сенімділігі мен дәлдігі қамтамасыз етілуі үшін, бекіту кезеңінің шекті мәндерін анықтау.
Болжамдық фонды талдау
Объектінің дамуына және болжам жасау шарттарына ықпал ететін сыртқы объектілер мен әсерлер жиынтығын талдау.