Сүттей таза жүректер
Мағжан Жұмабаевтың педагогикаға қосқан үлесі
Мағжан Жұмабаевтың «Бастауыш мектепте ана тілі» (1925), «Сауатты бол» (1926), «Педагогика» (1922) атты оқулықтары педагогика мен әдістеме ғылымдарына қосылған тың үлес саналады. Ол орыс және батыс педагог-психолог ғалымдардың еңбектерін зерделей отырып, тәрбиенің ұлттық ерекшеліктерін ескеруді басты ұстаным етті.
Ұстанымы: әлемдік білімді қазақ болмысына қабыстыру
«Педагогика» оқулығын жазудағы бағытын Мағжан былай сипаттайды: тәрбие ғалымдарының пікірлерін таңдап, шамасы келгенше «қазақ жанына қабыстыруға» ұмтылған. Ол кезеңде қазақ тілінде пән тілі қалыптаспағандықтан, термин жасаудың ауырлығы ерекше сезілгенін де жасырмайды: таза орыс сөздерін мұғалімдер көмегімен қазақшаға икемдегенін, ал халықаралық терминдерді міндетті түрде аударуға «азаптануды» жөн көрмегенін айтады.
Негізгі ой
Ол дәуірде қазақша педагогикалық терминдер өте аз еді. Мағжан жүздеген жаңа педагогикалық термин жасап, тілімізге енгізуге күш салды.
Тәрбиенің төрт тірегі
Оқу құралының бірінші бөлімінде педагогиканың жалпы мәселелері қарастырылып, тәрбие саласы төртке бөлінеді: дене тәрбиесі, жан тәрбиесі, ақыл тәрбиесі, сондай-ақ сұлулық пен әдеп-құлық тәрбиесі. Автордың осы төрт салаға басымдық беруі өз заманының сұранысымен сабақтас: бүгінгі экономикалық, экологиялық, құқықтық тәрбие сияқты бағыттар ол кезеңде (1930 жылдар) айрықша өзектілікке ие болмады.
Мағжанның түйіні
Егер адам баласына осы төрт тәрбие тегіс берілсе, тәрбиесі түгел болады: берік дене, дұрыс ойлайтын ақыл, әсемдіктен ләззат алатын сезім, жамандықтан жиреніп, жақсылықты тілейтін құлық. «Балам адам болсын» деген ата-ана осы төрт тәрбиені дұрыс орындауға тиіс.
«Баланы келешек заманына лайық қылып шығару» деген ой арқылы Мағжан тәрбие мақсатын да айқындайды.
Ұлт тәрбиесі: танысу және талғау
Мағжан халықтың тәлім-тәрбиелік мол мұрасын игеруді құптай отырып: ұлт тәрбиесі ғасырлар бойы сыналған даңғыл жол болғандықтан, әрбір тәрбиеші онымен таныс болуы керек дейді. Сонымен бірге, ол ұлттық тәрбиеге сын көзбен қарап, тозығы мен озығын айыра білуді талап етеді.
«Киіз үйдің зиянды жағы болғаны сияқты, пайдалы жағы да бар. Әңгіме сол киіз үйдің ішінде баланы ұстай білуде… Қазақ баласының тәрбиесі қазақ тұрмысына қабысуы мақұл».
Тұрмыстық тәжірибе және баланы шыңдау
Ол баланы жастайынан шыңдап, өмірге бейімдеу қажет екенін айтады: малмен бірге жүріп, бірге өскен қазақ баласын тым нәзік, үлбіретіп тәрбиелеу әрдайым дұрыс нәтиже бермейді. Баланың табиғи ортада өсіп-жетілуі оның төзімі мен икемін қалыптастырады.
Қазақ бесігі туралы пайым
Мағжан қазақ бесігін аса ұқыптылықпен жасалған бұйым деп бағалайды: жөргегі, тартпалары, астындағы тесігі мен шүмегі баланың таза, жинақы жатуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, құрылымын жетілдіруді ұсынады: қол-аяқ бауларын жалпақ қылмау және тым қатты тартып байламау.
Ұлттық психология және жан көріністері
Мағжанның «Педагогикасы» он төрт тараудан тұрады, соның он тарауы ұлттық психология мәселелеріне арналған. Ол жан көріністерін «білу (ақыл)», «сезім (көңіл)», «қайрат» деп үшке бөліп қарастырады. Осы үшеуінің табиғи үйлесімін Абай тұжырымымен сабақтастырып, «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста…» деген ойды ақыл мен ерік-жігер байланысының өзегі ретінде түсіндіреді.
Сыртқы сезімдер
Сыртқы сезімдерді ол беске бөледі: көру, есту, иіскеу, тату, сипау (ет сезімі). Әрқайсысының қызметі мен ерекшелігін сипаттап, оларды дұрыс дамытудың жолдарын көрсетеді.
Дәстүрмен тәрбиелеу
Сезім мүшелерін жетілдіруде ұлттық тәжірибеге сүйенуді ұсынады: құлынның кісінеуін, қойдың маңырауын, түйенің боздауын ажырата білу арқылы байқағыштық пен есту мәдениетін дамытуға болады. Ол есту сезімі әсемдікті сүюді тереңдететінін айтып, Орфей туралы грек аңызы мен Қорқыт күйлері жайлы ойларымен түйіндейді.
Қиял, тіл және ұлттың тіршілігі
Мағжан қиялдың (фантазияның) адам өміріндегі рөліне арнайы тоқталып, қиялы дамымаған адамды «мылқау адамға» теңейді: қиял ойды өсіреді, дүниені кеңейтеді. Сондықтан балаларға жастайынан қиял-ғажайып ертегілер айтқызып, қиял өрісін дамыту қажет дейді.
Тіл туралы тұжырым
«Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жері, тарихы, тұрмысы, мінезі көрініп тұрады… Ұлт тілінің кеми бастауы — ұлттың құри бастауы».
Жалпы, Мағжан педагогиканы К.Д.Ушинский дәстүріне жақын тұрғыда — тәрбие сырын терең танитын психологиямен байланыстыра қарастырады. Осылайша ол қазақтың халық педагогикасын ғылыми жүйеге түсіріп, этнопедагогика теориясының қалыптасуына жол ашқан тұлғалардың бірі болды.
Надандықпен күрес және оқу-білімге үндеу
Мағжан тек тәрбие мәселесімен шектелген жоқ. Оның ерекше мұраты — сүйікті халқын надандықтан арылту еді. Сол себепті қазақ тіліндегі алғашқы педагогикалық оқулықтардың бірі ретінде «Педагогика» кітабының орны бөлек. Сонымен қатар, оқу-білімге шақырған өлеңдері де аз емес: ақын білім іздеуді жеке мақсат емес, елдің мұң-мүддесімен сабақтас жауапкершілік деп ұғындырады.
«Ләззат қайда?» өлеңіндегі үндеу
Айтар сөзім, мінекей,
Аласұрған көңілге:
Оқу оқы, өнер қу,
Жұрттың қамын көп ойла!
Артта қалған сорлы жұрт
Алға бассын деп ойла!
Ақын оқып жүрген көп адам бар екенін, бірақ ел қамын ойлайтындар аз екенін қынжыла айтып, білімді ұлтқа қызмет етуге бағыттайды.
Жалған «оқығанға» айтылған наз
Таласып өнер-білім алып жатыр,
Күнбе-күн алға қарай барып жатыр.
От жегіп, көкте ұшып, суда жүзіп,
Тәңірімнің рахметіне жарып жатыр.
Біреулер оқып төре болып жатыр,
Шен алып, бақыт құсы қонып жатыр.
Ұмытылып өзін-өзі бұл сарбаздар,
Жұртына қарсы таяқ соғып жатыр.
Бұл жолдарда ақын мансап пен атақ үшін оқып, халқының мүддесіне қарсы әрекет ететіндерді аяусыз сынайды.
Жастарға үміт: «Мен жастарға сенемін»
Мағжанның болашаққа үміті — елім, жерім дейтін жас ұрпақ. Ол білім алып, қараңғылықта қалған елін алға бастайтын азаматтар өсетініне сенді. Мұны «Мен жастарға сенемін» өлеңі айқын танытады.
Арыстандай айбатты,
Жолбарыстай қайратты —
Қырандай күшті қанатты,
Мен жастарға сенемін!
Көздерінде от ойнар,
Сөздерінде жалын бар,
Жаннан қымбат оларға ар,
Мен жастарға сенемін!
Жас қырандар — балапан,
Жайып қанат ұмтылған.
Көздегені көк аспан,
Мен жастарға сенемін!
Жұмсақ мінез жібектер,
Сүттей таза жүректер,
Қасиетті тілектер —
Мен жастарға сенемін!
Тау суындай гүрілдер,
Айбынды алаш елім дер,
Алтын Арқа жерім дер,
Мен жастарға сенемін!
Қажу бар ма тұлпарға,
Талу бар ма сұңқарға,
Иман күшті оларда,
Мен жастарға сенемін!
Алаш айбынды ұраны,
Қасиетті құраны,
Алаштың олар құрбаны,
Мен жастарға сенемін!
Мен сенемін жастарға.
Алаш атын аспанға
Шығарар олар бір таңда,
Мен жастарға сенемін!
Мағжан Жұмабаев надандықтан арылар бір күнді аңсап өтті. Ол сол қараңғылыққа аз да болса нұр түсіруді мақсат тұтты. Өз дәуірінде айтқан үні мен сенімі кейінгі ұрпаққа бағытталған аманатқа айналды.