Қылмысқа қатысу нысандары туралы қазақша реферат
Қылмысқа қатысу: нысандары мен түрлері
Қылмысқа қатысудың нысандары мен түрлерін анықтау бірқатар факторларға байланысты: қатысушылардың субъективтік байланыстарының сипаты мен дәрежесі, әрекеттерінің өзара келісушілік деңгейі, объективтік байланыстарының мәні, өзара әрекеттесу тәсілі және қылмыс құрамдарының құрылу ерекшеліктері.
Қатысушылар әрекеттерінің келісушілік дәрежесіне қарай қылмысқа қатысу алдын ала келіспей және алдын ала келісіп қатысу болып бөлінеді. Бұл нысандар Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінде түрліше көрініс табады: алдын ала келісіп қылмысқа жай қатысу, ұйымдасқан топ болып қатысу және қылмыстық бірлестік (қылмыстық ұйым) арқылы қатысу.
Қылмысқа қатысудың түрлері
Қылмыстық құқық теориясында қылмысқа қатысудың түрлері де ажыратылады. Олар қылмыс жасауға қатысқан адамдардың қатысу дәрежесі мен сипатына қарай екіге бөлінеді:
1) Қоса орындаушылық
Бірнеше адамның қылмысты бірге, топ болып істеуі қоса орындаушылық деп танылады. Бұл жағдайда қатысушылардың барлығы қылмыстың объективтік жағының белгілерін толық немесе ішінара орындайды. Қылмыстың зардабы қоса орындаушылардың ортақ әрекеттерінің жиынтық нәтижесі ретінде туындайды.
Маңызды шарт: қоса орындаушылықта қатысушылар бір-бірінің әрекетінен хабардар болуы және қылмысты тікелей бірге жасайтынын білуі керек. Әйтпесе әрекет жеке қылмыс ретінде бағаланып, әр адам өз іс-әрекеті шегінде ғана жауап береді.
2) Тар мағынадағы қатысушылық
Тар мағынадағы қатысушылықта қылмыстың объективтік жағын тікелей орындаушы жүзеге асырады, ал ұйымдастырушы, айдап салушы және көмектесуші орындаушының әрекеті жөнінде хабардар болады. Кей жағдайларда орындаушы ұйымдастырушының, айдап салушының немесе көмектесушінің қатысуын білмеуі де мүмкін.
Бұл түрге тән белгі — қатысушылар арасында рольдердің бөлінуі.
Қылмысқа қатысудың нысаны мен түрін бір-бірінен бөліп қарауға болмайды: олар кейде қабаттасады. Мысалы, ұйымдастырушы немесе көмектесуші басқа қатысушылармен бірге қылмыстың объективтік жағының толық белгілерін не оның бір бөлігін тікелей орындауға қатысуы мүмкін. Мұндайда алдын ала келісіп қатысу (нысан) қоса орындаушылықпен және тар мағынадағы қатысушылық элементтерімен қатар көрінеді.
Қылмыстық кодекстегі нысандар (ҚК 31-бап)
Қылмыстық кодекстің 31-бабында қылмысқа қатысудың бірнеше нысаны көрсетіледі: топ болып қылмыс жасау, бір топ адамның алдын ала келісуі, ұйымдасқан топ және қылмыстық бірлестік (қылмыстық ұйым).
Алдын ала келіспей қылмысқа қатысу (31-бап, 1-бөлік)
Бұл жағдайда қылмыс алдын ала келісімсіз, көбіне қоса орындаушылық түрінде жасалады: қатысушылардың өзара келісуі қылмыс жасау барысында, яғни объективтік жақтың белгілерін орындауға кіріскен сәттен бастап қалыптасады.
Тәжірибеде мұндай нысан төбелес барысында кісі өлтіру, денеге жарақат салу, сондай-ақ зорлау істерінде жиі кездеседі: бастапқы орындаушының әрекетіне өзге адамдар қосылып кетеді, әрқайсысы объективтік жақты толық немесе ішінара орындайды.
Сот тәжірибесінде топ болып жасалған зорлау ретінде бірнеше адамның бір жәбірленушіге бірлесе күш қолданып, жыныстық қатынас жасауы, сондай-ақ өзі жыныстық қатынасқа түспесе де күш қолдану арқылы басқалардың зорлауына көмектескен тұлғалардың орындаушы ретінде танылуы көрсетіледі.
Алдын ала келісіп қылмысқа қатысу
Ең қауіпті әрі кең тараған нысан — қылмысты бірлесіп жасау туралы күні бұрын уағдаласу. Алдын ала келісу деп қылмыстың объективтік жағын құрайтын әрекеттерді орындауға кіріскенге дейін, басқа адаммен (кемінде бір адаммен) қылмыс жасау жөнінде келісімге келуді айтамыз.
Белгілері
- қатысушылар саны кемінде екі адам;
- келісім қылмысқа дейін жасалады;
- келісім белгілі бір немесе бірнеше қылмысты жасауға бағытталады.
Бұл нысан ҚК-де нақты құрамның негізгі немесе сараланған белгісі, не жауаптылықты ауырлататын мән-жай ретінде бекітілуі мүмкін. Мысалы, ҚК 175-баптың 2-бөлігінде бөтеннің мүлкін адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша ұрлау көрсетіледі.
Ұйымдасқан топ
Егер қылмысты бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін күні бұрын біріккен адамдардың тұрақты тобы жасаса, ол ұйымдасқан топ жасаған қылмыс деп танылады.
Негізгі белгілері
Құрамы
Кемінде екі адам қатысады.
Алдын ала ниет
Қасақана түрде бір немесе бірнеше қылмыс жасау жөнінде келісім болады.
Тұрақтылық
Топ тұрақты сипатқа ие: жоспар, рөлдер, тәсілдер алдын ала айқындалады.
Әдетте, ұйымдасқан топ қылмысты істемей тұрып жоспар құрады, қатысушылардың рөлін бөледі, қылмысты жүзеге асыру тәсілін және жағдайларын айқындайды. Қылмыс рөлдер арқылы да, ұштасқан қоса орындаушылық арқылы да жасалуы мүмкін.
Қолданыстағы заңнамада ұйымдасқан топ болып қылмыс жасау бірқатар баптарда жауаптылықты ауырлататын белгі ретінде көрсетіледі (мысалы, ҚК 175-бап 3-бөлік, 178-бап 3-бөлік және т.б.).
Қылмыстық сыбайластық (қылмыстық ұйым)
Егер қылмысты ауыр немесе ерекше ауыр қылмыстар жасау үшін құрылған бірігіп ұйымдасқан топ (ұйым), немесе нақ сондай мақсатпен құрылған ұйымдасқан топтардың бірлестігі жасаса, ол қылмыс қылмыстық сыбайластық (қылмыстық ұйым) жасаған қылмыс деп танылады.
Айрықша сипаттары
Қылмыстық сыбайластыққа алдын ала келісушіліктің ең жоғары деңгейі, тұрақты әрі тығыз ұйымдасқан құрылым тән. Мұндай ұйым — ауыр немесе ерекше ауыр қылмыстар істеу үшін адамдардың біріккен тұрақты және топтасқан тобы.
Тұрақтылық — мүшелердің үнемі байланыста болуы және бірнеше ауыр/ерекше ауыр қылмыстарға даярлану, оқталу, жүзеге асырудың орныққан әдістерінің қалыптасуы.
Топтасқандық — ортақ қылмыстық мақсатты іске асыруға бағытталған әлеуметтік-психологиялық бірлік пен ұйым ішіндегі жинақылық.
Неліктен қауіптілігі жоғары?
Мұндай бірлестік жай ғана сөз байласқан адамдар тобы емес, құқыққа қарсы әрекеттермен тұрақты түрде айналысу үшін құрылған, басқарылатын ұйым болып келеді. Көп жағдайда ауқымы кең, орындалуы күрделі, тәсілі мен әдісі тұрғысынан ауыр немесе ерекше ауыр қылмыстарды жүзеге асыруға бағытталады.
Ұйым мүшелері арасында рөлдер нақты белгіленеді, ал қылмыстық әрекеттер жиі түрде тұрақты «кәсіпке» айналады.
Мысал: бандитизм (ҚК 237-бап)
Қылмыстық заңда қылмыстық ұйым арқылы жасалатын кейбір әрекеттер жеке қылмыс құрамы ретінде де бекітілген. Соның бірі — бандитизм.
Банда — азаматтарға немесе ұйымдарға шабуыл жасау мақсатында құрылған тұрақты, қарулы топ.
Қылмыстық құқық теориясында мұндай ұйымды құру және оған қатысудың өзі аяқталған қылмыс ретінде қарастырылады.
Ұйымдасқан топ пен қылмыстық ұйымның айырмашылығы
Ұйымдасқан топ
Әдетте белгілі бір қылмысты (немесе бірнеше қылмысты) жасауға бағытталған тұрақты топ. Қылмыстық әрекеттермен үнемі шұғылдану міндетті белгі емес.
Қылмыстық сыбайластық (қылмыстық ұйым)
Ауыр немесе ерекше ауыр қылмыстар жасау, қылмыстық әрекеттермен тұрақты түрде айналысу және оны күнкөріс көзіне айналдыру мақсаты басым. Бірнеше ұйымның тұрақты құрылымға бірігуі де мүмкін.
Демек, ұйымдасқан топ қылмыстық әрекеттермен тұрақты түрде айналысуды көздемеуі мүмкін; ал мұндай тұрақтылық қалыптасса, ол бірлестік қылмыстық ұйым деңгейіне өтіп кетуі ықтимал.