Кратердің жалпы диаметрі 1200 метр
Күн жүйесі планеталардан, шамамен 2,8 астрономиялық бірлікте орналасқан ішкі астероидты белдіктен және сыртқы аймақтардағы кометалық қоймалардан тұрады. Солардың ең белгілісі — Оорттың ішкі бұлты және Оорт бұлты. Бұл аймақтардың «массасы» туралы бағалаулар көбіне олардың құрамындағы комета ядролары мен ұсақ денелердің санына қатысты жасалады.
Неге бұл бұлттар маңызды?
Қауіпті кезеңдерде осы қоймалардан комета ядролары мен астероидтар бөлініп шығып, олардың бір бөлігі Жерге немесе басқа планеталарға құлауы мүмкін. Соңғы 600 млн жыл ішінде Жерге шамамен 1500-ге жуық астероид құлағаны айтылады. Сондықтан ірі аспан денелерімен соқтығысулардың жиілігі орта есеппен миллион жылда бірнеше рет болуы ықтимал деп бағаланады. Дегенмен статистикалық модельдер бойынша, соқтығыс қаупін кез келген уақытта толық жоққа шығару мүмкін емес.
Жерге «жақындап өткен» нысандар
Тарихта Жердің дәл жанынан соқтығыспай өткен бірнеше белгілі нысан аталады: 1936 жылы — «Адонис», 1937 жылы — «Гермес», 1989 жылғы 22 наурызда — N астероиды, 1989 жылы — «Таутатис», 1992 жылы — «Апокалипсис шыңы». Бұл мысалдар жақын өту оқиғаларының бар екенін көрсеткенімен, олардың әрқайсысы нақты тәуекел деңгейі бойынша бөлек қарастырылады.
Аризона кратері: «кішкентай» дененің ізі
Атақты Аризона кратері шамамен 100 мың тонна тартатын, ғарыштық өлшем бойынша «кішкентай» саналатын астероидтың құлауынан пайда болған деп сипатталады. Кратердің диаметрі шамамен 1200 метр. Соқтығыс кезіндегі соққы толқыны айналаны орасан күшпен жайпап өткен: бұл әсер кей бағалауларда мыңдаған қуатты жарылыстармен салыстырылады.
Кратерлердің кезеңді түзілуі
Жердегі кратерлердің түзілуі белгілі бір кезеңдерде жиілегені байқалады, әсіресе бұл құбылыс фанерозой дәуіріне тән деп айтылады. Кезеңдік жіктеу соңғы 250 млн жыл үшін нақтырақ көрінеді. Кей деректерде кратер түзілуі 245, 217, 193, 176, 144, 91, 65, 38 және 11 млн жыл шамасындағы уақыт аралықтарымен байланыстырылып, дәл осы межелерде биосфера эволюциясында маңызды оқиғалар болғаны атап өтіледі.
Кезеңділікті түсіндіретін гипотезалар
- «Немезида» гипотезасы: Күннің гипотетикалық серігі болуы мүмкін деген жорамал бар. Ол қатты созылған эллипстік орбитамен қозғалып, Оорт бұлтындағы денелерді орбиталарынан ығыстырып, Жерге түсетін кометалар мен астероидтар ағынын арттыруы ықтимал деп түсіндіріледі. Кей болжамдарда оның Күнге жақындауы шамамен 15 млн жылдан кейін болуы мүмкін делінеді.
- «10-шы планета» нұсқасы: Америкалық астрофизиктер Д. Уитмайр мен Дж. Матис апаттардың себебі Немезида емес, Күннен 50–100 астрономиялық бірлік қашықтықта орналасуы мүмкін 10-шы планета деп пайымдаған. Бұл планета эллипстік орбитамен қозғалып, айналу кезеңі шамамен 1000 жыл болуы мүмкін; ол Оорт бұлты денелеріне әсер етіп, кей кометалар мен астероидтарды ішкі аймаққа «итеруі» ықтимал.
- Галактикалық жазықтықты кесіп өту: Кей зерттеушілер астероидтар мен кометалық қоймалардағы «бұзылуды» Күн жүйесінің Галактика орталығын айнала қозғалысымен байланыстырады. Бұл модель бойынша Күн жүйесі шамамен әр 30 млн жыл сайын газ, шаң, астероидтар мен кометаларға бай галактикалық жазықтықты кесіп өтіп, сол кезде көптеген денелердің траекториясы өзгеруі мүмкін.
Қорытынды ой
Жерге жақын ғарыш нысандарының қозғалысы — тек астрономияның емес, планеталық қауіпсіздіктің де өзекті тақырыбы. Оорт бұлты, ықтимал серік жұлдыз немесе алыстағы ірі планета туралы гипотезалар бір нәрсені еске салады: Күн жүйесі «тыныш» көрінгенімен, оның динамикасы күрделі, ал сирек оқиғалардың салдары аса ірі болуы мүмкін.