Банк несиесі
Несиенің түрлері және жіктелуі
Жоғарыда қарастырылған несие формалары көптеген түрге бөлінеді. Несие түрлері — несиені экономикалық және ұйымдастырушылық белгілері бойынша жіктеуге мүмкіндік беретін ең детальданған сипаттама, яғни оның тәжірибедегі нақты қолданылу тәсілі.
Қазақстанда несиелердің негізгі жіктелуі
Несиелендіру объектісінің экономикалық белгісі бойынша
- айналым қаражатын қалыптастыруға берілетін несие;
- негізгі құрал-жабдықты қалыптастыруға берілетін несие;
- ТМҚ аясындағы шұғыл қажеттілікке, сондай-ақ нормативтен тыс қорлар аясындағы уақытша қажеттілікке берілетін несие;
- өндірістің маусымдық шығындары аясында берілетін несие;
- жол үстіндегі (жолдағы) есеп айырысу құжаттары аясында берілетін несие (аккредитивтер);
- төлем несиелері.
Қамтамасыз етілуі бойынша
- жылжымалы және жылжымайтын мүлікпен, ТМҚ-мен, кепілдікпен, сақтандыру келісімшартымен толық қамтамасыз етілген;
- ішінара қамтамасыз етілген;
- қамтамасыз етілмеген банктік несие.
Қайтарылу мерзімі бойынша
Өтелу тәртібі бойынша
- бөліп төлеу (мерзімін ұзарту мүмкіндігімен);
- бір жолғы өтеу;
- кезең сайын бірқалыпты немесе бірқалыпты емес өтеу.
Тәуекел деңгейі бойынша
Ақылығы (пайыздық мөлшерлемесі) бойынша
- қалыпты пайыздық мөлшерлеме;
- жоғары пайыздық мөлшерлеме;
- төмен пайыздық мөлшерлеме;
- пайызсыз.
Салалық бағыты бойынша
Сауда-саттық несиесі
Сауда айналымына бағытталған қаржыландыру.
Өнеркәсіп несиесі
Өндірістік процестер мен қуаттарды қолдау.
Ауыл шаруашылық несиесі
Маусымдық және өндірістік қажеттіліктерге бейімделген.
Құрылыс несиесі
Құрылыс жобаларын қаржыландыруға арналған.
Ашылатын шот түрлері бойынша
- жай ссудалық шот бойынша несие;
- арнайы ссудалық шот бойынша несие;
- контокорренттік шот бойынша несие;
- овердрафт бойынша несие;
- несие желісі бойынша несие.
Айрықша түрлер: ломбардтық несие, жаңартпалы несие, несие желісі, овердрафт
Ломбардтық несие
Ломбардтық несие — жылдам сатылатын жылжымалы мүлікпен немесе құқықпен қамтамасыз етілетін, қысқа мерзімді және сауда мөлшері бойынша тіркелетін несие.
Оның негізгі түрлеріне құнды қағаздар кепілдігімен, тауар кепілдігімен және талап кепілдігімен (жинақ салымы, сақтандыру келісімшарты, ипотека және т.б.) берілетін несиелер жатады. Қарыз алушы мұндай несиені өз қалауынша, шектеусіз пайдалана алады.
Жаңартпалы (револьверлік) несие
Жаңартпалы несие (ағылш. revolve) — сауда капиталының ұлттық және әлемдік нарықтарында қолданылатын несие түрі.
Ол белгіленген берешек лимиті мен өтеу мерзімі шегінде, келісімге қатысушы елдер арасында қосымша келіссөзсіз автоматты түрде беріледі.
Несие желісі
Несие желісі — несие ұйымының қарыз алушыға несие келісімшартының әрекет ету кезеңі ішінде белгілі бір мақсатқа және келісілген мөлшерде несие беруге заң тұрғысынан ресімделген міндеттемесі.
Несие желісін ашу несие беруші мен қарыз алушы арасындағы ұзақ мерзімді, тығыз ынтымақтастықты білдіреді.
Овердрафт
Овердрафт — ағымдағы банк шоты шарты аясындағы несиелеу. Егер шотта төлемге жеткілікті қаражат болмаса, несие ұйымы төлемді жүргізіп, кейін шотқа түскен түсімдер есебінен берешектің өтелуін қарастырады.
Коммерциялық несие
Коммерциялық несие басқа несие формаларына қарағанда бұрын пайда болды. Оны бір шаруашылық жүргізуші субъект екіншісіне сатылған тауарлар мен көрсетілген қызметтер үшін төлем мерзімін ұзарту арқылы береді. Бұл форма тауарларды өндіру және өткізу процесінен тікелей туындайды әрі тауар түрінде беріледі.
Негізгі ерекшеліктері
- Көлемі шектеулі: әр кәсіпкер коммерциялық несиені өз ақшалай капиталының шегінде ғана бере алады.
- Оны әдетте тиісті тауарларды сатып алған кәсіпорындар пайдаланады.
- Мақсаты — сатуды жеделдету және пайданы жылдамырақ алу.
- Пайызы көбіне сатылған тауар/қызмет бағасына қосылады және көп жағдайда банк пайызынан төмен болады.
Вексель — коммерциялық несиенің негізгі құралы
Коммерциялық несиенің құралы ретінде вексель қолданылады. Вексель қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың көлемін арттырып, айналыс шығындарын азайтуға жағдай жасайды.
Вексель — сатып алушы-қарызгердің жабдықтаушы алдындағы заңмен қатаң белгіленген борыштық міндеттемесі. Онда борыш сомасы, несие үшін алынатын пайыз, өтеу мерзімі мен шарты көрсетіледі.
Вексель төлем құралы ретінде де қолданылады. Қолдан қолға өткен кезде табыстау жазбасы — индоссамент жасалады. Индоссамент көп болған сайын вексельдің айналыс аясы кеңейіп, төлем кепілдігі жоғарылай түседі.
Қазақстанда коммерциялық несие инфляция, өндіріс пен тауар айналымының құлдырауы және шаруашылық субъектілері арасындағы сенімнің әлсіреуі салдарынан жеткілікті деңгейде дамымады. Дегенмен ол ауыл шаруашылығында жиі қолданылады: мысалы, азық-түлік корпорациялары фермерлерге жанар-жағармай, тұқым, минералды тыңайтқыштар және өсімдіктерді қорғау құралдарын тауарлық несие түрінде ұсынады.
ҚР Азаматтық кодексіне сәйкес коммерциялық несие ұғымы аванс түрінде берілетін несиені, тауарлардың, жұмыстардың және қызмет көрсетулердің алдын ала төлемін де қамтиды. Тауар жеткізуші сатып алушыға төлем мерзімін ұзартқанда, сатып алушы жеткізушіге вексель (төлем міндеттемесі) береді. Бұл вексель банкте атаулы құнынан төмен бағамен ескерілуі немесе оның кепілдігімен банк несиесін алуға пайдаланылуы мүмкін.
Дамыған нарықтық экономикада коммерциялық несие көбіне банк несиесімен ұштасып жатады.
Банк несиесі
Нарықтық экономикада несиенің негізгі формасы — банк несиесі. Мұнда несие қатынасының объектісі сауданы ақшалай қаражатпен қамтамасыз ету процесі болып табылады. Несие мамандандырылған қаржы-несие ұйымдары арқылы (көбіне банктер) кәсіпорындарға, ұйымдарға, халыққа және мемлекетке беріледі.
1) Ресурстардың құрамы
Банк несиені тек өз капиталы есебінен емес, тартылған ресурстар есебінен де береді (депозиттер, банкаралық қарыздар және т.б.). Қазақстан банктері ресурстарында өзіндік капиталдың үлесі шамамен 18–20% болады.
2) Уақытша бос қаражатты айналымға енгізу
Банктер кәсіпорындар мен халықтың банкке орналастырған уақытша бос қаражатын шаруашылық айналымына қайта бағыттайды.
3) Ақшаның «өздігінен өсетін құн» ретінде берілуі
Қарыз алушы ссуданы пайдаланғаны үшін банкке пайыз төлейді; несие өндірісте қолданылғаннан кейін алынған пайда есебінен пайыз өтеледі.
Қолданылу аясы және негізгі қағидаттары
Коммерциялық несие көбіне айналыс саласына қызмет етсе, банк несиесі өндіріс және жинақтау салаларын да қамтиды. Банк несиесі әдетте кеңірек ауқымда қолданылады, өйткені коммерциялық несие мәміленің бағытымен, мерзімімен және сомасымен көбірек шектеледі.
Банк несиесінің принциптері
- материалдық тұрғыдан қамтамасыз етілуі;
- мақсатты бағыты;
- мерзімділігі;
- қайтарымдылығы;
- ақылылығы (пайыз төлеу).
Мерзіміне қарай
Қысқа мерзімді несие
Бір жылға дейін беріледі. Ағымдағы және маусымдық ТМҚ қорларын қалыптастыру, еңбекақы төлеу және өзге шығындарды өтеуге арналған уақытша қажеттіліктерді жабады.
Ұзақ мерзімді несие
Бір жылдан жоғары мерзімге беріледі. Негізгі қорларды құру, қайта жарақтандыру, ұлғайту және жаңғырту сияқты ұзақ мерзімді активтердің ұдайы өндірісіне бағытталады.
Маңызды шектеулер
Банк несиесі есебінен залалдарды өтеуге, жарғылық капиталды қалыптастыруға, бұрын алынған несиені өтеуге, айыппұлдар мен өсімақы төлеуге және соған ұқсас төлемдерге қаржыландыруға жол берілмейді.
Несие, әдетте, қолма-қол ақшасыз түрде есеп айырысу құжаттарын төлеуге беріледі. Жекелеген жағдайларда (мысалы, ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алу, еңбекақы төлеу, тұтыну қажеттіліктері) қолма-қол түрде де берілуі мүмкін.
Несие қарыз алушыға тек келісімшартта көрсетілген мақсаттар үшін беріледі және қарыз алушының құқықтық қабілеттілігі, несиені өтеу мүмкіндігі мен тұрақты қаржылық жағдайы болғанда ғана рәсімделеді. Шарттар әр қарыз алушы үшін жеке айқындалады.
Қазақстанда банк несиесін тек банктер ғана емес, сонымен қатар қаржылық компаниялар, несие серіктестіктері, несие кооперативтері, микронесие ұйымдары және т.б. да ұсынады. Бұл банк несиесінің экономикалық мәнін өзгертпейді.
Банктердің несие салымдарының көлемі олардың ресурстық базасына тәуелді: депозиттермен қатар клиенттердің шоттарындағы уақытша бос қаражаттар, банкаралық қарыздар және шетелдік институттардан тартылатын қаражаттар да маңызды орын алады. ҚР Ұлттық банкі ақша-несие саясаты арқылы несиелеу аясын реттеп отырады (мысалы, міндетті резервтеу нормасын өзгерту арқылы).
Тікелей және жанама беру
Банк несиесі негізінен тікелей беріледі (ссуда қарыз алушыға тікелей ұсынылады). Жанама түрі делдал арқылы жүзеге асады: мысалы, халыққа тауарды несиеге сату кезінде сауда желілері арқылы немесе вексельді қолдану арқылы.
Қазақстандағы көрсеткіштер (2001–2004 жж.)
Коммерциялық банктер экономикадағы несие салымдарын айтарлықтай арттырды: ЖІӨ-дегі ссудалық қоржын 1.01.2002 ж. 15,0% болса, 1.01.2005 ж. 32,7%-ға жетті (2 еседен көп).
- қысқа мерзімді несие — 49,9%;
- орта мерзімді несие (1 жылдан 5 жылға дейін) — 30,2%;
- ұзақ мерзімді несие (5 жылдан жоғары) — 19,9%.
Тұтыну несиесі
Несие қатынастары тек банктер мен кәсіпорындар арасында ғана емес, банк пен халық арасында да қалыптасады. Тұтыну несиесінде несие алушы — халық, ал несие беруші — банк. Кей жағдайларда делдал тарап болуы мүмкін: мысалы, төлемді мерзімін ұзартумен тауарды несиеге сататын сауда ұйымдары.
Қандай мақсаттарға беріледі?
- ағымдағы қажеттіліктерді қанағаттандыру;
- жеке шаруашылықтағы өндірісті дамыту;
- құрылыс салу және тұрғын үйді жөндеу;
- ұзақ уақыт пайдаланылатын тауарларды сатып алу.
Халықты несиелеу — тұрғындардың өмір деңгейін арттыруға бағытталған мемлекеттік несие саясатының маңызды бөлігі. Өнеркәсібі дамыған елдерде тұрғындар жылдық табысының шамамен 10–12%-ын тұтыну несиесін өтеуге жұмсайды. Қазақстанда бұл форма ұзақ уақыт бойы әлсіз дамыды: халық борыштанудан сақтанады, сондай-ақ пайыздық мөлшерлемелер жоғары болды (шамамен 16–18%).
Берілетін формалары және экономикалық әсері
Тауарлық форма
Тауарды төлем мерзімін ұзартумен сату арқылы беріледі. Нақтысында бұл — коммерциялық несие.
Ақшалай форма
Халыққа банк арқылы тікелей немесе сауда желісі арқылы жанама беріледі.
Тұтыну несиесінің қосарлы қызметі бар: бір жағынан, тауар айналымы өскен сайын несие көлемі де өседі (тауар сұранысы несие сұранысын тудырады); екінші жағынан, халық неғұрлым несиеленсе, төлем қабілеті бар сұраныс артады.
Қазақстанда несиелеу объектісі бойынша тұтыну несиесі: шұғыл мұқтаждық несиесі, құрылыс салу және тұрғын үй сатып алу несиесі, ұзақ пайдаланылатын тауарларға арналған несие, сондай-ақ шаруашылықты ұйымдастыру мен жүргізуге арналған несие болып бөлінеді.
Тұтыну несиесі табысы біркелкі емес тұрғындардың өмір деңгейін салыстырмалы түрде теңестіріп, әртүрлі әлеуметтік топтардың тұтыну құрылымындағы айырмашылықты азайтады. Сонымен бірге ол жоғары бағалы ұзақ мерзімді тауарлар мен ағымдағы табыс арасындағы алшақтықты жұмсартады.
Көп жағдайда соңғы жарна төленгенше тауардың меншік құқығы сауда ұйымында сақталады: тауар несие бойынша берілген ссуданың қамтамасыз етуі ретінде қарастырылады. Тұтыну несиесі көптеген елдерде маңызды рөл атқаратындықтан, мемлекет тарапынан реттеледі: экономикалық құлдырау кезінде ынталандыру шаралары күшейтіледі, ал инфляция кезеңінде талаптар қатаңдайды.
Қазақстандағы дерек
2004 жылы халыққа берілген тұтыну несиесінің көлемі 122,1 млрд теңгені құрады, бұл 2003 жылмен салыстырғанда 9,4%-ға жоғары.
Ипотекалық несие
Жылжымайтын мүлікті кепілге қою арқылы берілетін ссуда ипотекалық несие ретінде қарастырылады. Ол тұрғын үй салуға және сатып алуға, жер сатып алуға беріледі және ұзақ мерзімді сипатқа ие. Ипотекалық несиелеу — нарықтық экономиканың ажырамас элементі.
Негізгі ерекшеліктері
- Қатаң анықталған кепілзатпен беріледі: несие өтелмесе, кепілдегі жылжымайтын мүлік сатылып, түскен қаражатпен кредитор талабы өтеледі.
- Көбіне қатаң мақсатты сипатта болады (тұрғын үйді/өндірістік нысандарды қаржыландыру, сатып алу, жер учаскелерін игеру).
- Әдетте 10–30 жылға дейінгі мерзімге беріледі және алдын ала кесте бойынша біртіндеп өтеледі.
Құқықтық айқындық және икемді өнімдер
Ипотеканың маңызды принциптерінің бірі — кепілге салынатын мүліктің нақты әрі айқын анықталуы. Келісімшартта кепіл құқығының объектісі сондай деңгейде нақты көрсетілуі тиіс, үшінші тұлғалар ауыртпалықты оңай танитындай болуы қажет.
Ипотекалық несиелеу жүйесі икемді болуы үшін тұрақты түрде жетілдіріледі. Дамыған елдерде, мысалы, төлемдері кезең сайын өсетін ссудалар немесе белгілі бір кезеңде тек пайыз төлеуге мүмкіндік беретін жеңілдікті кезеңі бар өнімдер, сондай-ақ мөлшерлемесі индекске байланған өзгермелі пайызды ипотекалар қолданылады.
Құжаттар және нарықтық инфрақұрылым
Ипотекалық несиені ресімдеуде негізгі құжаттарға кепілхат, вексель және өзге бағалы қағаздар жатады. Бұл құжаттар ипотекалық компаниялар шығаратын ипотекалық облигациялар сияқты құралдардың қайталама нарығында баға белгілеуге негіз болуы мүмкін.
Кепілхат — ссуда бойынша кепілге қойылған мүлікке қатысты құқықтарды кредиторға беруді көздейтін құжат. Онда қарыз алушының негізгі борышты, пайыздарды, салықтар мен алымдарды және мүлікке қатысты өзге төлемдерді төлеу міндеттемелері, мүлікті сақтау, сақтандыру және оны қайта кепілге беруге тыйым салу сияқты шарттар нақты көрсетіледі.
Банктің несие ресурстары өзіндік қаражаттан, ипотекалық облигациялардан және клиенттердің шоттарына тартылған ресурстардан құралады.
Қазақстандағы ипотекалық несиелеудің дамуы
ҚР «Ипотека туралы» заңы қабылданғаннан кейін Қазақстанда ипотекалық несиелеу қарқынды дамыды. Ірі банктер ипотекалық бағдарламаларды іске асыру үшін арнайы ипотекалық компаниялар құрды. 2000 жылдан бастап ҚР Ұлттық банкі жарғылық капиталы 100% болатын Қазақстандық ипотекалық компанияны (ҚИК) құрды. ҚИК пайыздық мөлшерлемелерді төмендетуге бағытталған саясат жүргізді.
2005 жылы ҚИК ҚР Қаржы министрлігінің қарамағына өтті, бұл бәсекелестік ортаны күшейтіп, мөлшерлемелердің біртіндеп төмендеуіне ықпал етті. 2003 жылы Мемлекеттік құрылыс-жинақ ақша банкінің құрылуы да ипотекалық несиелеудің дамуына оң әсерін тигізді.
ҚИК 300 және 500 млн көлемінде ипотекалық облигациялардың екі шығарылымын жүзеге асырып, оларды табысты орналастырды. Қазақстанда ипотекалық несиелеу Қазақстан Республикасы Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.