Педагогикалық бақылау
Жалпы педагогикалық тәжірибеде оқытушының жұмысын зерттеу үшін байқау әдістерін (әсіресе күнделік жүргізу), әңгіме (сауалнама, сұхбат) және тестілеуді қолданған тиімді. Сыныпта немесе топта оқушылардың (топтың құрылымы мен жіктелісін қоса) өзара қарым-қатынасын зерттеу үшін ұзақ мерзімді бақылаумен қатар социометриялық және референтометриялық әдістерді сәтті пайдалануға болады.
Негізгі ой
Зерттеу әдістері бірін-бірі толықтырғанда ғана оқу-тәрбие процесі туралы неғұрлым дәл әрі жан-жақты қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Іс-әрекет өнімін зерттеуде, атап айтқанда оқу қызметінің нәтижелерін (оның неден көрініс табатынын) анықтауда іс-әрекет өнімін талдау әдісі кең таралған. Оқушылардың шығармаларын, мазмұндамаларын, ауызша және жазбаша хабарламаларын (жауаптарын) мақсатты әрі жүйелі түрде талдау педагогқа оқушылардың тұлғалық бағытын, білім алудағы ерекшеліктерін, оқуға, оқу орнына, оқу пәніне және ұстаздарға қатынасын тереңірек түсінуге көмектеседі.
Оқушылардың тұлғалық және жеке психологиялық ерекшеліктерін немесе олардың әрекетін зерттеуде тәуелсіз сипаттамаларды жалпылау әдісі қолданылады. Бұл, мысалы, бір оқушы туралы әртүрлі оқытушылардан алынған деректерді біріктіріп, салыстырып қорытындылауды талап етеді. Тұлғаны іс-әрекеттің әртүрлі түрлерінде зерттегенде тек тең жағдайларда алынған деректерді ғана жалпылауға болады.
Педагогикалық зерттеудің негізгі кезеңдері
Дайындық
Әдебиетпен танысу, мақсат қою, зерттеу мәселесі бойынша тұжырымдама ұсыну және жұмысты жоспарлау.
Зерттеушілік кезең
Таңдалған әдістермен жұмыс жүргізу (мысалы, эксперимент, социометриялық зерттеу және т.б.).
Деректерді өңдеу
Алынған мәліметтерді сандық және сапалық талдау, жүйелеу, салыстыру.
Түсіндіру және қорытындылау
Факторлар мен себептерді анықтау, жалпылау және тұжырым жасау.
Зерттеу жұмысы жазбаша мәтін дайындаумен аяқталады: онда нәтижелер, олардың талдауы және шығарылған қорытындылар беріледі.
Негізгі зерттеу әдістері
Бақылау әдісі
Бақылау — педагогикалық мәселелерді зерттеуде жиі қолданылатын әдістердің бірі. Ол әдеттегі жағдайда педагогикалық құбылыстарды қабылдау арқылы тануды білдіреді. Ғылыми бақылау арнайы жоспар бойынша жүргізіледі.
Бақылау жоспары нені қамтуы тиіс?
- Мақсаты мен міндеттері.
- Объектісі: сабақ, экскурсия, зертхана/шеберханадағы жұмыс, оқу-тәжірибе учаскесіндегі әрекет және т.б.
- Жүргізілу әдістері мен техникасы.
Ғылыми негізде, шеберлікпен жасалған жоспар зерттеу жұмысының нәтижелі болуына ықпал етеді. Бақылау зерттелетін құбылысты дәл әрі шынайы тіркеуді талап етеді, сондықтан нәтиже зерттеушінің педагогикалық іскерлігіне, қабілетіне және сауаттылығына тікелей байланысты.
Жаппай бақылау
Оқу-тәрбие процесіндегі жалпы мәселелерді зерттеуге қолданылады: сабақтағы танымдық іс-әрекет, зейінді белсендіру, балалар ұжымының әрекеті және т.б.
Ішінара бақылау
Жеке мәселелерді зерттеуге бағытталады: кейбір оқушылардың кітаппен/картамен жұмыс істеуі, жеке оқушының мінез-құлқы және т.б.
Нәтиженің дұрыстығын арттыру үшін формулярлар, кестелер, фотосуреттер, сызбалар, сондай-ақ техникалық құралдар (видеоға түсіру, жазып алу және т.б.) кеңінен қолданылады. Бақылау материалдары арнайы күнделікке немесе хаттамаға тіркеледі.
Шектеуі
Бақылау арқылы құбылыстың ішкі себеп-салдарлық үдерістерін толық әрі сенімді анықтау әрдайым мүмкін емес. Сондықтан ол басқа әдістермен ұштастырыла жүргізіледі.
Өзін-өзі бақылау
Өзін-өзі бақылау адамның өз әрекеті мен күйін рефлексиялауына негізделеді. Әдетте бұл әдіс негізгі емес, қосымша құрал ретінде қолданылады.
Сауалнама
Сауалнама — алдын ала дайындалған сұрақтар мен зерттеудің міндетіне сәйкес жауап нұсқалары арқылы ақпарат жинаудың эмпирикалық әлеуметтік-психологиялық әдісі. Сауалнаманы дайындау кәсібилік пен жауапкершілікті талап етеді.
Сауалнама құрастыруда ескерілетін тұстар
- 1 Сұрақтардың мазмұны.
- 2 Сұрақ түрі: ашық немесе жабық (жабық сұрақтарға көбіне «иә/жоқ» не нұсқа таңдау арқылы жауап беріледі).
- 3 Тұжырымдалуы: анық болуы, жетекші (жауапқа итермелейтін) формулировкадан қашу.
- 4 Сұрақтардың саны мен реті.
Уақыты
Педагогикалық тәжірибеде сауалнамаға әдетте 30–40 минуттан артық уақыт берілмейді.
Реті
Сұрақтардың орналасу тәртібі кейде кездейсоқ сандар әдісімен анықталады.
Форматы
Ауызша/жазбаша, топтық/жеке түрде жүргізілуі мүмкін.
Сауалнама материалдары міндетті түрде сапалық және сандық өңдеуден өтеді.
Әңгіме әдісі
Әңгіме әдісі бақылау нәтижелерін толықтырып, құбылыстың мәнін нақтылауға көмектеседі. Бұл әдісті тиімді қолдану үшін арнайы жоспар қажет: онда негізгі және қосымша сұрақтар, сондай-ақ әңгімені жүргізу тәсілдері нақты көрсетілуі тиіс.
Кімдермен жүргізіледі?
Педагогикалық құбылыстарды анықтау үшін әңгіме мұғалімдермен, сынып жетекшілерімен, мектеп басшыларымен, ата-аналармен және басқа да қажетті адамдармен жүргізіледі.
Әңгіме барысында зерттеуші қатысушылардың жеке ерекшеліктерін ескереді. Кейде әңгімеге қатысушылар сұрақтарға толық жауап бермеуі немесе сақтанып, өз ойын ашық айтудан бас тартуы мүмкін. Сондықтан бұл әдіс зерттеушіден жоғары дайындықты, шеберлікті, зейінділікті және әдептілікті талап етеді.
Тіркеу
Әңгіменің барысы хаттамаға жазылады. Қажет жағдайда елеусіз түрде дыбыс/бейнежазбаға түсіруге болады.
Тиімділігі
Әңгіме әдісі бақылау және экспериментпен бірге қолданылғанда нәтиже анағұрлым сенімді болады.
Сұхбат
Сұхбат — әңгімелесудің ерекше түрі. Ол сұхбат беруші туралы ақпарат алуға ғана емес, сонымен бірге басқа адамдар, оқиғалар және жағдайлар туралы да мәлімет жинауға қолданылады.
Анкета
Анкета — арнайы іріктелген танымдық сұрақтар мен мүмкін болатын жауап нұсқаларының қатаң логикалық құрылымына негізделген құрал. Ол көбіне бірнеше жауап нұсқасы бар жабық сұрақтардан тұрады. Егер жауап нұсқалары берілмесе, олар ашық сұрақтар деп аталады.
Ескерту
Ашық сұрақтарға статистикалық талдау жасау жабық сұрақтарға қарағанда күрделірек.
Анкета әдісі көбінесе адамдардың бір-біріне, оқиғаларға, іс-әрекетке және әртүрлі пікірлерге деген қатынасын анықтау үшін қолданылады.
Эксперимент
Эксперимент — нақты жағдайды ескере отырып, педагогикалық процесті әдейі ұйымдастырып зерттейтін ғылыми тәжірибе. Педагогикалық эксперименттер арқылы оқыту мен тәрбиенің тиімді тәсілдері мен әдістері, формалары мен мазмұны тексеріледі.
Салыстыру қағидасы
Эксперимент нәтижелері әдеттегі жағдайда жүргізілетін педагогикалық жұмыспен салыстырылады. Сондықтан, әдетте, екі объект алынады:
- Эксперименттік объект
- Бақылау объектісі
Активті эксперимент
Экспериментті зерттеушінің өзі жүргізеді.
Пассивті эксперимент
Эксперимент зерттеуші ұсынған ғылыми нұсқаулық бойынша басқа адам тарапынан жүргізіледі.
Эксперимент түрлері
Табиғи эксперимент
Сыныпта немесе ұжымда оқу-тәрбие процесін бұзбай, әдеттегі жағдайларда жүргізіледі.
Арнаулы (құрастырушы) эксперимент
Оқу мен тәрбиенің мазмұнын, ұйымдастыру формаларын, принциптері мен әдістерін жаңадан құру және тексеру үшін жүргізіледі.
Зертханалық эксперимент
Құбылысты ұқыпты бақылау үшін сынып ұжымынан шағын топ бөлініп алынып, арнайы жағдайда жүргізіледі.