Агенттердің коалициясы ретіндегі фирмада принципал
Фирма өскен сайын ақпарат асимметриясы неге күшейеді?
Фирма көлемі ұлғайған сайын принципал мен агент арасындағы ақпарат асимметриясына байланысты шығындар да артады. Себебі шешім қабылдау бірнеше сатыдан өтеді: әр деңгейде сапалы жаңа ақпарат пайда болуы мүмкін. Бұл фирма ішіндегі ақпарат ағынын, сондай-ақ әр сатыдағы агенттердің іс-әрекеттерін және қабылдаған шешімдерінің шынайылығын бақылауды күрделендіреді.
Нәтижесінде принципал—агент мәселесі туындайды: агент тапсырманы орындау барысында ақпарат асимметриясын пайдаланып, принципалға ықпал етуі және оны өз пайдасын арттыру мақсатында қолдануы мүмкін.
Бұл құбылыс моральдық тәуекелдің (moral hazard) көрінісі болып саналады. Оппортунистік мінез-құлықтан туындайтын шығындарды азайту үшін ынталандыру жүйесін қалыптастыру қажеттілігі күшейеді, өйткені тікелей бақылау мен мониторинг шығындары шамадан тыс көп болып, кейде мүлде нәтиже бермеуі де ықтимал.
Оптималды контракттер ұсынатын үш шешім
Оптималды контракттер (принципал—агент теориясы) осы мәселені жұмсартудың негізгі үш нұсқасын ұсынады:
1) Агенттер жарысын ұйымдастыру
Бұл нұсқа агенттер арасындағы бәсекені дамытуға негізделеді. Басқалармен салыстырғанда жылдам әрі тиімді жұмыс істеген агент жоғары деңгейде марапатталады. Соның нәтижесінде агенттер бір-бірінен қалып қоймауға тырысып, еңбек өнімділігі өсуі мүмкін.
Тәуекелдері: (1) жоғары сыйақыға ұмтылу кері іріктеуге әкелуі мүмкін — фирмада тәуекелге көбірек бейім агенттер ғана қалып қоюы ықтимал; (2) бәсеке бақталастыққа ұласып, сенімнің әлсіреуіне және корпоративтілік қажет ететін стратегиялық жоспарлардың орындалмауына кедергі келтіруі мүмкін.
2) Нәтижеге байланысты сыйақы (пайдаға/меншікке қатысу)
Бұл тәсілде агенттің сыйақысы алдын ала бекітілген тұрақты сома емес, фирманың жалпы нәтижесіне тәуелді болады. Мысал ретінде жалдамалы қызметкерлердің пайдаға қатысуы, акционерлік кәсіпорын капиталына қатысуы немесе акцияларды жеңілдетілген бағамен сатып алуы келтіріледі.
Шектеулері: принципалдың агентті меншікке қатыстыруға қажет ресурстары шектеулі болуы мүмкін; сондай-ақ агенттің тәуекелге бейімділігі де бұл нұсқаның қолданылуын тежейді.
3) Агенттердің коалициясы ретіндегі фирма
Үшінші нұсқада агенттер нәтижеге қатысып қана қоймай, белгілі бір кезектілікпен принципалдың да қызметін атқара бастайды. Мұның маңызды ерекшелігі — агенттер арасында сенім қатынастары қалыптасып, іс-әрекеттердің кооперациялануына мүмкіндік туады.
О. Уильямсонның пікірінше, сенім қатынастарының нығаюы фирма ішінде ассоциативті атмосфера қалыптастырады. Бұл атмосфера оппортунизмнің орын алмауына жағдай жасайды.
Біріншіден: бақылау шығындары үнемделеді.
Екіншіден: кооперациядан жаңа ұтыс пайда болады — тек еңбек бөлінісі арқылы емес, командада жұмыс істеу арқылы да тиімділік артады.
Бұл модельде принципал—агент мәселесін «алтын ереже» қағидатымен шешу мүмкіндігі бар: принципал агентті ортақ іске қосқан үлесіне сай марапаттайды, ал агент принципал қойған міндеттер мен талаптарды адал орындайды.
Таралуын шектейтін факторлар: агенттердің тәуекелге бейімділігі; ұйымға қатысушылар санының шектеулілігі (тиімділік көбіне 5–10 адамнан аспайтын топтарда жоғары); сондай-ақ әлеуметтік капиталдың болуы (өзара сенім, қолдау, ортақ мүдде мен мақсат, бірлесіп еңбек ету, тіл табысу, өзгенің пікірін құрметтеу).
Ұйымның ішкі құрылымы: кең тараған төрт модель
Принципал—агент мәселесін шешу тәсілдері ұйымның ішкі құрылым модельдерінің негізін құрайды. Фирма ішілік құрылымдардың кең тараған төрт типі бар:
Унитарлы (U-құрылым)
Функционалдық белгілер бойынша ұйымдастырылған дәстүрлі модель. Басты ерекшелігі — биліктің жоғары деңгейде орталықтандырылуы: негізгі шешім қабылдаушы да, бақылаушы да — принципал.
Ақпарат алмасудың күрделілігі менеджерлердің рационалды әрекетін шектейді. Функционалдық бөлімшелер өз мақсаттарын көздегенде агенттердің оппортунистік мінез-құлыққа бейімділігі артуы мүмкін.
Негізгі шешім: шығыны аз әрі заманауи бақылау әдістерін жасап, қолдану арқылы бақылауды күшейту.
Холдингтік (H-құрылым)
Шешім қабылдау және агенттердің іс-әрекеттерін бақылау барынша орталықсыздандырылған. Принципал негізінен қаржы мәселелері бойынша бақылау жүргізеді, ал агент пайданы бөлуден басқа қызметтердің көбін атқарады.
Принципал агенттерді жанама түрде — олардың өзара жарысы арқылы бақылайды. Кемшіліктері көбіне бәсекенің күшеюімен байланысты. Егер бәсеке орнына консолидация басым болса, құрылымның тиімділігі арта түседі.
Мультидивизионды (M-құрылым)
Қаржылық тұрғыдан өзін-өзі ақтау қағидасына сүйенетін жартылай автономды өндірістік бөлімшелерді қалыптастыруға негізделеді. Мұндай бөлімшелер жиі пайда орталықтары деп аталады.
Стратегиялық шешімдер орталықтандырылған, ал жедел бақылау мен басқару орталықсыздандырылған. Соның арқасында жоғары менеджмент күнделікті рутиналық жұмыстардан босап, агенттер өз деңгейінде тактикалық шешім қабылдауда еркін болады.
Өзін-өзі ақтау қағидасы агенттердің нәтижеге қатысуына мүмкіндік береді: принципал пайданың бір бөлігін фирманың ортақ мақсатына сай қайта бөлу құқығын сақтайды.
Аралас (A-құрылым)
Базалық корпоративтік құрылымдардың модификациялануына негізделеді: фирманың әр бөлімшесінде әртүрлі құрылым қатар қолданылуы мүмкін.
Қорытынды
Кез келген ұйымның қызмет етуінде принципал—агент мәселесі кездеседі. Ол, негізінен, үш нұсқа арқылы шешіледі: агенттер арасындағы жарыс, нәтижеге (пайдаға/меншікке) қатысу және агенттердің коалициясы ретіндегі фирма. Бұл шешімдер өз кезегінде фирма ішілік базалық құрылым типтерінің табиғатын түсіндіруге мүмкіндік береді.