Әлем ешқашан 1962 жылы Кариб дағдарысы уақытындағыдай ядролық соғысқа жақын тұрмаған шығар
Джон Ф. Кеннеди президенттік қызметінің маңызды бөлігін сыртқы саясатқа арнады. 1960-жылдардың басы әлем тарихындағы ең күрделі әрі қарама-қайшы кезеңдердің бірі болды: 1956 жылғы Суэц дағдарысынан кейін халықаралық жүйе әлсіреп, 1961 жылы Батыс Берлин мәселесі бойынша ГДР мен КСРО басшылығы Батыспен өткір текетіреске түсті. Ал 1962 жылдың қазанындағы Кариб (Куба) дағдарысы адамзатты термоядролық соғыс шегіне әкелді.
1962 жылдың қазанының екінші жартысы қырғи-қабақ соғыстың ең қауіпті шиеленістерінің бірі ретінде тарихта қалды: әлем ядролық апаттың табалдырығына дейін жетті. Сол сәтте ақыл мен саяси есеп қисынсыздықты жеңіп, КСРО, АҚШ және Куба басшылары дағдарысты әскери емес, саяси жолмен шешудің мүмкін екенін көрсетті.
Алайда бұл тәжірибе әрқашан ескеріле бермеді: кейінгі жылдардағы кейбір аймақтық қақтығыстар, соның ішінде Балқандағы дағдарыстар, ірі державалардың ықпал үшін күресі қандай қауіпті салдарға соқтыратынын байқатты. Бұл тұрғыдан Кариб дағдарысы халықаралық қатынастардағы күш көрсету логикасының түптің-түбінде бақылаудан шығып кетуі мүмкін екенін айқын дәлелдеді.
Дағдарысқа апарған алғышарттар
Кубадағы революция және Вашингтонның бағыты
Кубада Фидель Кастро бастаған революциялық үкімет орныққаннан кейін АҚШ жаңа билікті сақтықпен қабылдады. Бұған Гуантанамо базасы төңірегіндегі талаптар, кубалық эмигранттардың ықпалы және аралдағы америкалық ықпалдың әлсіреуі жөніндегі алаңдаушылық әсер еткен болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Вашингтон Кастро жеңісінің ертеңіне-ақ қатаң текетірес жолына түсті.
1960 жылы АҚШ кубалық қантты сатып алуды тоқтатты, ал 1961 жылғы 2 қаңтарда екі ел дипломатиялық қатынастарын іс жүзінде үзді. Ол кезеңде Кастро коммунист те, марксист те емес еді. Дегенмен АҚШ-тың қателі саясатынан кейін Куба экономикалық, саяси және әскери қолдауды КСРО-дан іздеуге мәжбүр болды.
КСРО–Куба жақындасуы
1960 жылдың ақпанында КСРО сауда министрі Кубаға сапар жасады, ал наурызда екі ел арасында дипломатиялық қатынас орнады. АҚШ қысымды күшейткен сайын, Куба мен КСРО байланысы жылдам тереңдей түсті.
1961 жылы АҚШ Кубаға қарсы эмигранттық күштерді қолдады. Кочинос шығанағындағы (Плая-Хирон/Плая-Ларга) десант операциясы 72 сағатқа созылған ауыр шайқастан кейін талқандалды. Кубалықтар қолға түсірген қару-жарақтың америкалық екені бұл әрекеттің Вашингтон қолдауынсыз өтпегенін көрсетті.
Түйін: өзара ниетті дұрыс түсінбеу
Кейінгі естеліктер мен конференциялардағы пікірталастар дағдарыс түбірінде ақпарат тапшылығы мен қарсы тараптың ниетін қате бағалау жатқанын айқындады. Куба басшылығы АҚШ қолдайтын жаңа интервенция сөзсіз деп сенді; ал АҚШ тарапынан кейбір шенеуніктер тікелей басып кіру жоспары болмағанын айтты. Осындай «бірін-бірі оқи алмау» қақтығыс тәуекелін еселеді.
Зымырандарды орналастыру: шешім қалай қабылданды?
Куба аумағына ядролық зымырандарды орналастыру мәселесін алғаш көтерген Куба емес, КСРО басшысы Н.С. Хрущев болды. Триггер ретінде Түркиядағы америкалық зымыран базаларының КСРО-ның оңтүстігіне төндірген тікелей қауіпі қарастырылды: қысқа уақытта Киев, Харьков секілді ірі орталықтар, сондай-ақ Севастополь сияқты стратегиялық нүктелер нысанаға айналуы мүмкін еді.
Неге дәл Куба?
АҚШ КСРО-ны өз зымырандарымен қоршауға алған кезде, кеңестік зымырандар негізінен тек КСРО аумағында орналасты. Куба географиялық тұрғыдан стратегиялық тепе-теңдік құралы ретінде қарастырылды.
Құпиялылық міндеті
Ең қиын мәселе — қондырғыларды жасырын жеткізу және қысқа мерзімде жауынгерлік дайындыққа келтіру болды. Бұл үшін кеңестік әскери-саяси делегация Кубаға жіберілді.
Кубаның келісімі
Куба басшылығы Хрущев ұсынысын қабылдады. Кастро мұны тек аралды қорғау емес, социалистік лагерьдің қуатын арттыру деп түсіндірді.
Шілденің соңы мен қыркүйектің ортасына дейін Кубаға шамамен жүзге жуық кеме жіберілді. Америкалық бағалаулар бойынша орта және жақын қашықтықтағы баллистикалық қондырғылар, ИЛ-28 ұшақтары, әуе қорғанысы құралдары және ондаған мың кеңес әскери қызметкері жеткізілген.
1962 жылдың қазаны: ең қауіпті апта
Зымырандардың әшкереленуі
16 қазанда АҚШ барлау қызметі U-2 ұшағы арқылы Кубада кеңестік қондырғылардың орналасқаны жөнінде нақты дерек алды. Сол күні ақпарат президент Кеннедиге жеткізілді. Жабық талқылауларда ядролық соққылар алмасқан жағдайда ықтимал адам шығыны туралы өте ауыр есептер жасалды.
22 қазанда Кеннеди радио мен телевидение арқылы мәлімдеме жасап, Кубаға «қатаң карантин» жариялады: кемелер тексеріліп, қару-жарақ жеткізетіндері кері қайтарылуы тиіс болды. Қарулы күштер жоғары дайындыққа келтірілді.
Саяси арна: хаттар, дипломатия, БҰҰ
22–28 қазан аралығында Кеннеди мен Хрущев арасындағы үндеулер мен хат алмасу бірнеше дипломатиялық арна арқылы жүргізілді. Кейін бұл тәжірибе сенімді байланыс қажеттігін көрсетіп, «сенім каналы» ұғымын күшейтті.
БҰҰ-дағы делдалдық та маңызды рөл атқарды. У Тан уақытша тоқтату формуласына шақырды: келіссөздер біткенше КСРО қару тасымалын тоқтатып, АҚШ теңізде күш қолданбауы керек еді. Екі тарап принципті түрде қолдағанымен, негізгі түйін Кубадағы зымырандардың өзі болды.
27 қазан: ядролық қауіп шегі
27 қазан күні жағдай барынша қауіпті нүктеге жетті. Кейінгі куәліктерде Ақ үйде ең нашар сценарийлер де қарастырылғаны айтылады: тіпті әкімшілік қызметкерлеріне Вашингтоннан кетуге дайындалу туралы нұсқаулар болғаны жөнінде деректер бар.
Осы кезеңде компромисс формуласы айқындала түсті: КСРО Кубадан «қауіп төндіретін» қаруларды әкетеді, АҚШ карантинді алып, Кубаға басып кірмеуге міндеттенеді. Түркиядағы америкалық зымырандар мәселесі де бейресми арнада талқыланды.
Қанды қателікке бір қадам
28 қазанда Куба үстінде U-2 ұшағы атып түсіріліп, пилот қаза тапты. Бұл карантин кезіндегі алғашқы әрі соңғы құрбан болды. Дәл осындай оқиғалар тараптарды шұғыл жауап соққысына итермелеуі мүмкін еді, бірақ саяси шешімге деген ерік басым түсті.
Аяқталуы және салдары
Карантиннің алынуы және келісімдер
20 қарашада АҚШ карантинді алып тастап, әскердің дайындық деңгейін төмендетті. Дағдарыс дипломатиялық тұрғыдан 1963 жылдың 7 қаңтарында БҰҰ-дағы рәсімдік шешімдермен қорытындыланды.
1963 жылғы 20 маусымда Ақ үй мен Кремль арасында тікелей байланыс орнату туралы келісім жасалып, 30 тамыздан бастап «ыстық желі» жұмыс істей бастады. Ал 5 тамызда КСРО, АҚШ және Ұлыбритания атмосферада, ғарышта және суда ядролық сынақтарға тыйым салатын Мәскеу келісіміне қол қойды.
Кубаның ішкі қабылдауы
Куба басшылығы үшін кеңестік «шабуыл қаруларын» әкету шешімі ауыр қабылданды. Кастро оны «шегіну, капитуляция» деп бағалады. Сонымен қатар Куба БҰҰ бақылаушыларын елге кіргізуден бас тартты, бұл тексеру механизмдерін күрделендірді.
Куба халқы зымырандардың КСРО-ға тиесілі екенін толық біле бермеді. Ал америкалық барлау қызметі аралда қалған кеңестік әскери бөлімдердің бір бөлігін ұзақ уақыт назардан тыс қалдырғаны жөнінде пікірлер айтылды.
Сабақ: қателіктер бағасы
Кейінгі жылдардағы конференцияларда Кариб дағдарысы кезінде екі жақтан да елеулі қателіктер кеткені бірнеше рет айтылды. Ең қауіпті қателіктің бірі — қарсы тараптың мүмкіндігі мен ниетін асыра немесе кем бағалау. Егер Кеннеди кеңесшілерінің ең қатаң ұсыныстарын қабылдап, Кубаға басып кірсе; немесе Хрущев ядролық соққыға барса; немесе U-2 оқиғасына бола АҚШ қарымта жауап берсе — бүгінгі әлем мүлде басқа болуы ықтимал еді.
Қорытынды
Кариб дағдарысы қырғи-қабақ соғыстың логикасы қалайша қысқа уақытта ядролық апатқа әкелуі мүмкін екенін көрсетті. Дағдарыстың алдын алуда Кеннеди мен Хрущевтің саяси шешім қабылдау қабілеті шешуші рөл атқарды. Ең маңыздысы — бұл оқиға әлемге бір шындықты анық ұқтырды: ядролық соғыста жеңімпаз болмайды, ал ең ауыр салмақты бейбіт халық көтереді.