Монополия және оның түрлері туралы қазақша реферат
Монополия ұғымы және оның салдары
Монополия — мемлекеттердің, фирмалардың, ұйымдардың немесе сауда субъектілерінің белгілі бір шаруашылық қызметін жүзеге асырудағы айрықша құқығы. Нарықта монополия мына жағдайда пайда болады: нақты бір тұлға немесе кәсіпорын белгілі бір тауарды не қызметті бақылап, басқа қатысушылардың ықпал ету мүмкіндігі шектеулі болғанда, ол өз шарттарын қоя алатындай үстем жағдайға ие болады.
Монополияның негізгі көздері
- Техникалық факторлар (өндіріс технологиясы, ауқым тиімділігі, желілік инфрақұрылым).
- Үкіметтік қолдау (тікелей немесе жанама қолдау, ерекше құқықтар, лицензиялау).
- Жеке келісімдер (нарықты бөлу, жасырын келісімдер, координацияланған әрекеттер).
Жетілмеген бәсекемен салыстырғанда, монополияның ең маңызды нәтижелері ретінде өндіріс көлемін қысқарту, бағаны көтеру және табысты тұтынушылардан өндірушілерге қайта бөлу аталады. Бұл құбылыстардың түпкі салдары қоғам әл-ауқатына әсер етеді.
«Таза шығындар» және қоғамдық әл-ауқат
Монополиялық баға қалыптасқанда, қоғам үшін белгілі бір «таза шығындар» пайда болады: кейбір тұтынушылар бәсекелі баға жағдайында сатып алар еді, алайда жоғары баға салдарынан сатып алудан бас тартады немесе сапасы төмен алмастырғыш тауарларға көшуге мәжбүр болады.
Монополист мұндай шығындарды тұтынушыларға өтемейді, себебі оның пайдасы негізінен баға арқылы алынады, ал өндіріс көлемін ұлғайтуға әрдайым мүдделі емес. Нәтижесінде өндірістік ресурстар тиімді салаларға емес, өнім көлемін шектеу арқылы пайда алатын құрылымдарға «бекіп» қалуы мүмкін. Бұл — қоғамның салыстырмалы түрде кедейленуіне әкелетін факторлардың бірі.
Монополистік бәсеке: Э. Чемберлен ұсынған түсіндіру
XX ғасырдың 30-жылдарында Эдуард Чемберлен жасаған монополистік бәсеке теориясы жетілген бәсеке мен монополия арасындағы қайшылықтарды түсіндіруге бағытталды. Бұл көзқарас екі шектің «орташа арифметикасы» ғана емес, нарық құрылымдарының нақты аралық үлгілерін сипаттайды.
Монополистік бәсекенің негізгі белгілері
- 1 Нарықта сатушылар мен сатып алушылар көп, олардың басым бөлігі — ұсақ қатысушылар.
- 2 Қатысушылар баға және тауар сипаттамалары туралы жеткілікті дәрежеде ақпаратқа ие.
- 3 Нарыққа кіру және одан шығу еркіндігі салыстырмалы түрде жоғары.
- 4 Өнімдердің дифференциациясы: әр сатушының өнімі өзгелерден белгілі бір дәрежеде ерекшеленеді және алмастыруға келеді.
Бұл модельдегі шешуші белгі — дифференциация. Көптеген сатушылар бар болғанымен, әрқайсысы өз өнімін бренд, таңбалау, сапа, қызмет көрсету немесе басқа сипаттар арқылы ерекшелеуге тырысады.
Олигополия: өзара тәуелділік және стратегия
Антитрестік (бәсекені қорғау) заңнама тұрғысынан олигополия теориясы ерекше маңызды. Оның негізгі тұжырымы: егер нарықта сатушылар саны аз болса, олардың әрқайсысы басқа қатысушылардың әрекеттерін ескеруге мәжбүр болады. Мұндай жағдайда шешімдер өзара тәуелді.
Неге бағаны төмендету әрдайым тиімді емес?
Әр фирма бағаны түсірсе, бәсекелестер де дәл солай жауап береді деп күтеді. Нәтижесінде қысқа мерзімде сатылым өссе де, ұзақ мерзімде барлығы үшін табыс төмендеп, баға соғысы туындауы мүмкін.
Бағалық емес бәсекенің күшеюі
Олигополияда бәсеке көбіне сапаны жақсарту, жеткізу қызметі, несие шарттары, өнімді бөлшектеу, жарнама және сатуды ынталандыру арқылы жүзеге асады. Кейде жасырын жеңілдіктер де қолданылуы мүмкін.
Сонымен бірге мұндай бәсеке шектелуі мүмкін: қарсы шаралардан қауіптену немесе орташа жиынтық шығындардың өсуі олигополистік «үстеме таза табысты» ұзақ уақыт сақтауды қиындатады. Олигополиядағы баға мен өндіріс көлемі көбіне бәсекелі деңгей мен монополиялық деңгейдің арасында қалыптасады.
Монополия мен олигополия айырмашылығы
- Монополист көбіне қарсыластың реакциясын есептемейді, себебі тікелей бәсекелес жоқ немесе өте әлсіз.
- Олигополист өз бағасын да, көлемін де бәсекелестердің ықтимал қадамдарын ескере отырып белгілейді.
- Олигополияда әрекеттер мен қарсы әрекеттерді алдын ала болжау қиын: нарық динамикасы өзара тәуелділікпен сипатталады.
Олигополистің баға стратегиясы тек шығындарымен ғана емес, бәсекелестердің ықтимал баға саясатын қалай бағалайтынымен де анықталады. Ал монополистің бағасы оның шығындарына және монополиялық тауарға сұраныс қисығына байланысты қалыптасады; сондай-ақ алмастырғыш тауарлардың бағасы да әсер етеді.
Антимонополиялық саясат не үшін қажет?
Жетілген және жетілмеген бәсеке туралы ұғымдарды меңгеру антимонополиялық заңнаманы зерттейтін заңгерлер мен экономистер үшін ерекше маңызды. Себебі бұл білім жеке экономикалық биліктің теріс пайдаланылуын шектеу арқылы тұтынушылар әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік беретін саясатты түсінуге көмектеседі.
Антимонополиялық заңнаманы тиімді қолдану үшін бәсекелі нарық жүйесінің қалай жұмыс істейтінін, оның қандай шектеулері бар екенін және неге оны қорғау қажеттігін түсіну қажет. Нарық құрылымдарын дұрыс талдау — әділ бәсекені сақтаудың және қоғамдық игілікті арттырудың негізгі алғышарттарының бірі.