Батырдың жиені Мағжан Жұмабаев Баян батыр дастанында
Баян батырдың дәуірі мен тарихи орны
Бұл мәтін арнайы сайт үшін әзірленді. Баян батыр “Ақтабан шұбырынды” зұлматын көзімен көріп өскен, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай сынды қаһармандардың ерлік үлгісімен тәрбиеленген батырлардың екінші толқынына жатады.
Туған жылына қатысты жорамал
Батырдың нақты туған жылын көрсететін жазба дерек сақталмаған. Ұрпақтарының айтуынша, Баян шамамен 1710–1715 жылдардың аралығында дүниеге келген. Осы межені негізге ала қарағанда, 1715 жылдарға жуық деген жорамал шындыққа бір табан жақын.
1) Абылай ханның бағамы
Ел аузындағы дерекке сүйенсек, Абылай хан өзінің атақты батырларын атай келе, Қабанбай мен Бөгенбайды өзінен үлкен буынға жатқызып, ал Баян батырды өз тұстасы ретінде атайды.
2) Алғаш танылған жорық
Аңыз бойынша, Баян алғаш рет Әбілмәнсүрдің Абылай хан атанып, жоңғарға қарсы қол бастап шыққан бір жорығында ерекше көзге түседі. Бұл да оның Абылайдан сәл кіші болуы мүмкін деген пайымды күшейтеді.
Қорытынды жорамал
Абылай ханның 1711 жылы туғаны белгілі. Егер Баян одан кіші болса, онда оның 1715 жылдар шамасында дүниеге келуі ықтимал.
Аңыздағы ерлік: қоршауды бұзып шығу
Аңыз былай баяндайды: бір жорықта қалың қолдан озық кетіп қалған Абылай аз ғана нөкерімен қапыда жау қоршауында қалады. Сонда ол: “Жауға шабар кім бар?” деп үш рет сұрайды. Бірақ ешкім орнынан қимылдамайды. Абылай қатты қапаланып: “Бұл қазақта жауға шабар бір ұл тумаған ба?” дейді.
Сол сәтте есік пен төрдей сарыала ат мінген бір жас: “Қазақ жауға шапса, сенен сұрап шаба ма, хан ием!” деп ұмтыла шауып, қалың қалмақты майға салған пышақтай қақ жарып өтеді де, хан қосынын қоршаудан алып шығады. Қоршау бұзылған соң, шашырап қалған қол қайта қосылып, жауды күйрете жеңеді.
Үш рет шақыртудың мәні
Жеңістен кейін Абылай әлгі батырды алдына алдыртып, жас жігіттің келбетіне риза болып: “Жауға шабарың бар еді, бір айттырмай неге үш айттырдың?” деп сұрайды.
- Біріншісі: төрдің төбесі, жолдың басы хандікі — алдыңнан кесіп өтпейін деді.
- Екіншісі: алдында аға баласы — Арғын тұрды, жолын орайын деді.
- Үшіншісі: “Өлімнен басқа қарайтын ештеңе қалған жоқ” деді.
Ерлік пен шешендік
Бұл оқиға Баянның тек батыр ғана емес, сөздің ретін табатын шешен, ойдың арнасын аңғаратын зерек тұлға болғанын да аңғартады.
Аңызда Абылай хан Баянның осы ерлігіне разы болып:
Ақыл тұрмас қашқанда,
Дегбір тұрмас сасқанда.
Баяндай ерді көрмейсің,
Бұрылып жауды шапқанда!
(Ел аузындағы нұсқа)
Қысқа ғұмыр, биік мұрат
Баян батыр қазақ даласын ең соңғы жоңғардан аластау сияқты көкейкесті мұратына толық жете алмай, соғып өткен құйындай, аққан жұлдыздай қысқа ғұмыр кешкен тұлға ретінде айтылады.
Қаза тапқан кезі
Ел жадындағы дерекке сәйкес, Баян шағын жасағымен Іле бойында қалмақтың қалың қолымен шайқаста 1757 жылы, жасы қырықтан енді асқан шағында қаза тапқан. Бұл оқиға Ілияс Есенберлиннің “Жанталас” романында суреттелген желімен де үндеседі.
Аңыздардың көпқабатты ізі және дастанға айналуы
Баян батыр туралы әлі толық жинақталып, бір жүйеге түспеген аңыздар көп. Солардың бірі көркемдік қуаты жоғары, сарыншыл “Баян батыр” дастанына негіз болған.
Ноян бейнесіне қатысты түсінік
Батырдың ұрпақтарының бірі, ақын, М. Мақатаев атындағы сыйлықтың иегері Ерік Асқаров: “Мағжан ел аузындағы аяда қалмай, шығарманың көркемдік қуатын арттыру үшін кейбір тарихи шындықтарды өзгертуге барған” деп жазады. Мұнда сөз болып отырғаны — дастандағы Ноян бейнесі.
Шындығында Баянның Ноян есімді інісі болмаған делінеді. Ақын Ноян деп алған тұлға — Баянның шөберелес ағасы Сары батырдың баласы Қыстаубай болуы мүмкін.
Қыстаубай оқиғасы туралы әңгіме
Ел ішіндегі әңгімеге қарағанда, Қыстаубай ауылдағы қалмақтың Лағда есімді қызын алып қашқан. Бұған Сары батыр қатты ашуланып, Баянды жұмсап: “Қыстаубайды қуып жетіп өлтір, киімі мен қару-жарағын көзімше көм!” деп бұйырады.
Аңыздың бір нұсқасында Баян Қыстаубайды қуып жетіп, бір қабат киімді қозының қанына малып, Сарыға алып келеді де, Қыстаубайдың нағашылары Кіші жүзде екенін айтып, соған баруға кеңес береді.
Ескі сөзде: “Сары батыр долданса, соғыста екі көзін қан жауып кетеді; оншақты дұшпанын түйреп тастағанша көзі ашылмайды. Оған дейін шылбыры Баянның тақымында жүреді” делінеді.
Шыққан тегі: руы мен қонысы
“Жанталастағы” бір тұжырымға түзету
Ілияс Есенберлиннің “Жанталас” романындағы “Баянның арғы тегі моңғолдан сіңген Саян, Аян еді” деген пайым тарихи негізсіз деп айтылады. Бұл — көркем қиялдан туған тұлғалар. Жазушының өзі де көзі тірісінде тарихи романдарын мүлтіксіз шындық ретінде қабылдамауға шақырып, кейінгі буынды ізденіске үндеген.
Руы
Баян батыр — Орта жүздің Уақ руынан.
Ішкі тармақтары
Уақ өз ішінде Бұйдалы, Жансары, Баржақсы, Шайгөз, Шоға, Мұрат болып бөлінеді. Шоға — Баянның арғы атасы.
Қоныстану кеңістігі
Уақ руы шашыраңқы орналасқан: Семей, Кереку, Аягөз, Өскемен өңірлерінде, сондай-ақ Шу бойында, Ақтөбеде, тіпті Қытай мен Моңғолияда да ұшырасады.
Негізгі мекен туралы пайым
“Ақтабанға” дейінгі негізгі қоныс тегі Сыр бойы, одан берідегі кезеңде Ереймен, Семізбұғы, Қызылжар мен Қостанайдың аралығындағы Обаған өңірі болуы мүмкін.
Мағжан Жұмабаевтың дастанындағы жолдар
Арқада бір өзенді дер Обаған,
Сол жерде аз ғана Уақ қоныс қылған.
Уақтың ерте күнде өжет қайсар
Ер Көкше, ер Қосайдай ері болған.
Сол ері ерте күннің Ер Көкшенің
Нәсілінен қайтпас алмас Баян туған.
Бүгінгі ұрпақ ізі
Баян батырдың туыстары мен олардан тараған ұрпақ бүгінгі күні Солтүстік Қазақстан облысындағы Булаев ауданында тұрып жатыр.
Жазушы Хамза Абдулиннің айтуынша, Абыл, Жарбол, Аралағаш атты үш үлкен ауылдың үшеуі де негізінен Баян батыр ұрпақтарынан құралған.