Ауыл шаруашылығын мемлекттік реттеудің негіздері туралы қазақша реферат
Мемлекеттік реттеудің мәні және аграрлық сектордағы орны
Мемлекет ауыл шаруашылығы өндірісін қолдауға және оны нарықтық жағдайларға бейімдеуге жәрдемдесуі тиіс. Аграрлық өндірісті мемлекеттік реттеу — ауыл шаруашылығы өнімдерін, шикізатты және азық-түлікті өндіру, өңдеу, өткізу процестеріне, сондай-ақ тауар өндірушілердің өндірістік-техникалық қамтамасыз етілуіне мемлекеттің экономикалық ықпал етуі.
Негізгі түсінік
Мемлекеттік реттеу — тікелей әміршіл басқару емес, ауыл шаруашылығының тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігін күшейтетін экономикалық және институционалдық тетіктер жүйесі.
Аграрлық сектордағы мемлекеттің рөлін түсіндіруде түрлі көзқарас бар. С.В. Киселев аграрлық секторды реттеу мен қолдауда басты рөл нарықтық экономиканың теориясы мен практикасы қалыптастырған реттеу тетіктерін қолданатын мемлекетке тиесілі екенін атап өтеді. Қазақстандық ғалым Ғ. Қалиев өтпелі кезеңде, дағдарыстық құбылыстар тереңдеген жағдайда, ауыл шаруашылығы өндірісін дамытудың шарттарын айқындауда мемлекеттің маңызы ерекше екенін тұжырымдайды.
Батыс елдері нарық жағдайында экономиканы мемлекеттік реттеудің ауқымды тәжірибесін жинақтаған. Оны зерттеу және бейімдеу Қазақстан үшін пайдалы. Өтпелі кезеңде мемлекеттің экономикадан толық шет қалуы мүмкін емес, алайда «нарық бәрін өзі реттейді» деген қағидаға шамадан тыс сенім бірқатар қателіктерге әкелгені байқалды.
Өтпелі кезеңдегі қиындықтар: басқару мен нарықтың үйлеспеуі
Қазақстандағы терең әлеуметтік-экономикалық өзгерістер ауыл шаруашылығын басқарудың тиімді механизмдерімен толық қамтамасыз етілмеді. Нәтижесінде макроэкономикалық реттеу микроэкономикалық деңгейдегі нақты шаруашылық қызметпен үйлеспей отыр. Нарықтық мақсаттарға сүйеніп, барлық мәселені қысқа мерзімде шешу мүмкін емес.
Неге «өздігінен реттелетін» экономика жеткіліксіз?
- Өздігінен реттелетін экономика «таза күйінде» ешбір елде жоқ; өркениетті мемлекеттердің барлығы экономиканы реттеп отырады.
- Монополиялар жағдайында баға тепе-теңдігі бұзылады, ауыл мен өнеркәсіп арасындағы баға паритетін сақтау қиын.
- Ауыл шаруашылығы климатқа тәуелді; тәуекелді басқару үшін сақтандыру, кепілдік баға, несиелік қолдау қажет.
Басты сұрақ
Талас «реттеу керек пе, жоқ па?» дегенде емес. Негізгі мәселе — реттеуді қалай, қандай әдістермен жүргізу және мемлекеттік әкімшілік араласу мен кәсіпорындардың дербестігі арасындағы шекараны қалай айқындау.
Реформалардың бастапқы кезеңінде басқару құрылымдары нарықтың өздігінен реттелуіне үлкен үміт артты. Алайда мұндай болжам өзін ақтамады. Аграрлық сектордың тұрақтылығы қоғамдық маңызы жоғары болғандықтан, мемлекеттің жүйелі қатысуы қажет.
Мемлекеттік реттеудің мақсаттары мен негізгі бағыттары
Әлеуметтік-экономикалық мақсат
Халықтың азық-түлікпен қамтамасыз етілуін төмендетпеу, дағдарыстан шығуға алғышарт жасау, ауыл шаруашылығы мен басқа салалардағы жұмыскерлер табысын тұрақтандыру, әрі азық-түлік нарықтарының қалыпты жұмысын қамтамасыз ету.
Нарықтарды ұйымдастыру
Өнім, шикізат және азық-түлік нарықтарын дамыту; өткізу арналарын қалыптастыру; мемлекеттік сауда және сатып алу операциялары арқылы кепілдік тетіктерін құру.
Қаржы және тәуекелді басқару
Қаржыландыру, жеңілдетілген несие, сақтандыру, салық саясаты; табиғи апат салдарын өтеу; су шаруашылығы және мелиорация жұмыстарын қолдау.
Қорғау және бәсеке
Антимонополиялық реттеу; салааралық айырбастың теңгерімі; отандық өндірушілер мүддесін сыртқы экономикалық қызметте қорғау; протекционизм құралдарын ұтымды қолдану.
Өнімді, шикізатты және азық-түлікті өткізудің нарықтық жүйесін қалыптастыруға мемлекеттік басқару органдары жауапты. Бұл әсіресе өтпелі кезеңде маңызды, өйткені нарық инфрақұрылымы толық қалыптаспай тұрып, шаруалардың өткізу мүмкіндіктері шектелуі ықтимал.
Өтпелі дәуірдегі мемлекеттік реттеудің тірек элементтері
- Ауылға мемлекеттік қолдау көрсету және төлем қабілетті сұранысты ынталандыру арқылы саланың жалпы табыстылық деңгейін ұстап тұру.
- Антимонополиялық реттеу, ішкі пропорция мен салааралық айырбасты теңгеру, бәсекелік әлеуетті көтеру.
- Нарық инфрақұрылымын дамытуға көмектесу.
- Ауылды қолайлы кредитпен қамтамасыз ету.
- Протекционизм саясатын жүргізу және отандық тауар өндірушілердің сыртқы нарықта бәсекеге түсуіне жағдай жасау.
Ауыл шаруашылығы үшін ресурстар өндіретін кәсіпорындарда, әсіресе машина жасауда, қаржылық ауыр жағдай бір жағынан жабылу қаупін, екінші жағынан монополиялану тәуекелін күшейтеді. Сондықтан техника мен өзге ресурстар бойынша қолдауды лизинг жүйесін дамыту арқылы күшейтіп, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің сатып алу қабілетін арттыру қажет.
Маңызды ескерту
Баға мен табыс саясаты сұраныс пен ұсынысты ішінара реттей алады, бірақ халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету өздігінен «автоматты түрде» шешілмейді.
Қазақстандағы реттеу құралдары: баға, қаржы, несие, салық
Қазақстанда аграрлық секторды мемлекеттік реттеу негізінен экономикалық әдістер арқылы жүзеге асады: баға, қаржылық, несиелік және салықтық құралдар пайдаланылады. Соңғы жылдардағы баға саясатының негізгі бағыты — бағаны еркін тағайындауға көшу. Бұл меншік нысаны мен шаруашылық жүргізу әдісіне қарамастан өндірушінің баға белгілеу және өткізу арнасын таңдауда дербестігін кеңейтеді.
Еркін бағаның шарты
Еркін баға өнеркәсіп кешенінің тиісті салалары демонополизацияланған жағдайда ғана тиімді нәтиже береді. Әйтпесе өндірістің құлдырауы мен бағаның өсу қаупі артады.
Баға паритеті және монополия
Мемлекеттік реттеусіз, монополия басым болған жағдайда өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы арасындағы баға паритетін сақтау қиын. Сондықтан ауыл шаруашылығына құрал-жабдық шығаратын, қызмет көрсететін немесе өнімін өңдейтін монополист кәсіпорындар үшін келісімді бағаның жоғарғы шегін белгілеу қажеттілігі туындайды.
Қаржылық саясаттың басымдықтары
- Бәсекелестікті қалыптастыру және дамытуға жағдай жасау.
- Тауар өндірушілерді қолдау үшін мемлекеттік кепілдік бағалар мен сатып алу тетіктерін қамтамасыз ету.
- Жеңілдікпен қаржыландыруға мүмкіндік беретін механизмдер шығындарын жабуға көмектесу.
- Аймақтық және салалық бағдарламаларды іске асыру, пайдаланудан шыққан жерлерді қалпына келтіру.
- Шаруа қожалықтарын ұйымдастыру, табиғи апат шығындарын өтеу, су шаруашылығы мен мелиорацияны қолдау.
Салық саясаты
Ауыл шаруашылығына қатысты салық түрлері мен мөлшерін айқындағанда, тікелей салық салу мен жеңілдетілген режимдер арқылы ынталандырушы функцияларға ерекше көңіл бөлу қажет. Дамыған елдер тәжірибесі реттеу ең алдымен барлық өндірушілерге тең жағдай жасауға, баға сәйкессіздігін және монополиялық үстемдікті әлсіретуге бағытталатынын көрсетеді.
Халықаралық тәжірибе: баға реттеуі, жоспарлау және институттар
Дамыған елдерде мемлекеттік араласудың негізгі құралдарының қатарына болжау, жоспарлау және бағдарламаларды талқылау жатады. Салааралық тәсіл принципі Жапония, Германия (ФРГ), Швеция, Франция сияқты елдерде кең қолданылған. АҚШ-та аумақтық филиалдар мен аймақаралық комитеттер арқылы басқарудың үйлестіруші тетіктері жұмыс істейді.
АҚШ: кепілдік баға және тауар-несие корпорациялары
АҚШ тәжірибесінде баға өзгермелі болған жағдайда фермер табысының ең төменгі деңгейін қамтамасыз ететін кепілдік баға жүйесі қолданылады. Тауар-несие корпорациялары кепілдік баға бойынша өнім сатып алып, сәйкес көлемде несие беруге мүмкіндік жасайды. Бұл модельді Қазақстан жағдайына бейімдеу фермер табысын тұрақтандыруға көмектеседі.
Еуропа: біріңғай аграрлық саясат және үш деңгейлі баға
Еуропалық одақтың біріңғай аграрлық саясаты кепілді бағаларға, нарықты реттеу құралдарына және кедендік протекционизмге сүйенеді. Мұнда ауыл шаруашылығы тауарларына үш баға қолданылады: бақылау бағасы (жоғары деңгей), нарықтық баға, сатып алу бағасы (төмен деңгей).
Бағаны реттеудің неге басты объектісі — аграрлық тауарлар?
- Өндірістің табиғи-климаттық тәуелділігі жоғары болғандықтан, тәуекелді бөлісу үшін мемлекеттік тетіктер қажет.
- Азық-түлік қауіпсіздігі — әлеуметтік тұрақтылықтың негізі; мемлекет баға қалыптасуына ықпал етуге мәжбүр.
- Ғылыми-техникалық қызмет көрсету, инновация мен инвестиция үшін жүйелі қолдау керек; дотация үлесі кей елдерде фермер табысының елеулі бөлігіне жетеді.
Кооперация, несие және сақтандыру: тұрақтылықтың институционалдық негізі
Өркениетті елдердегі аграрлық реформалардың маңызды бағыты — фермерлік шаруашылықтарды құру және дамыту. Сонымен бірге мемлекеттік аграрлық саясатты әзірлеу мен іске асыруда ауыл шаруашылығы кооперативтерінің рөлі айрықша. Көптеген елдерде фермерлердің басым бөлігі кооперативтерге бірігеді, бұл материалдық-техникалық жабдықтау, өңдеу және өткізу жүйелерінің артықшылықтарын пайдалануға жол ашады.
Өткізу қуаты
Кооперативтер ауыл шаруашылығы өнімдерін нарыққа шығаруда елеулі үлеске ие: кей елдерде олар ішкі өткізу мен экспорттың үлкен бөлігін бақылайды.
Салықтық ынталандыру
Кейбір мемлекеттер кооперативтерге немесе экологиялық таза өнім өндірушілерге салықтық жеңілдіктер береді, бұл ұзақ мерзімді инвестицияны ынталандырады.
Несие және сақтандыру
Дамыған елдерде аграрлық секторды қолдаудың маңызды тірегі — несиелеу жүйесі. Қуаңшылық, су тасқыны сияқты апаттардан келген шығындар сақтандыру және арнайы қорлар есебінен өтеледі.
Жалпы қорытынды логика
Қолдау деңгейі елдің аграрлық сектордағы еңбек өнімділігіне, ауыл шаруашылығы мен ауыл шаруашылығы емес сектор табыстарының арақатынасына, сондай-ақ елдің агроөнім бойынша нетто-импорттаушы немесе нетто-экспорттаушы болуына тәуелді. Әдетте, импорт басым елдер аграрлық секторға көбірек қолдау көрсетеді, ал таза экспорттаушы елдерде баға дотацияларының үлесі төмендеуге бейім.