Екінші психология
Психология ғылымының қалыптасуы және даму кезеңдері
Психология ғылымының дербес ғылым ретінде дүниеге келуі 1879 жылы В. Вундттың Лейпциг қаласында алғашқы эксперименттік зертхананы ұйымдастыруымен байланысты. Осы оқиға психикалық құбылыстарды жүйелі бақылау мен тәжірибе арқылы зерттеуге жол ашты.
Негізгі кезеңдер
- Жан туралы ғылым
- Сана туралы ғылым
- Жүріс-тұрыс туралы ғылым
- Психика туралы ғылым
Шетелдік мектептер
- Бихевиоризм
- Гештальт психология
- Фрейдизм (психоанализ)
- Генетикалық психология
- Гуманистік психология
Ежелгі түсініктер: психика жайлы алғашқы көзқарастар
Алғашқы қауымдық қоғамның өзінде-ақ адамдар психикаға қатысты қарапайым түсініктер жинақтай бастады. Ерте замандардан бері адам баласы қоршаған дүниенің сырын тануға, өзінің денесі мен санасының құпияларын түсіндіруге ұмтылды. Мыңдаған жылдар бұрын-ақ ойшылдар материалдық құбылыстарды (заттар, табиғат, адам) және материалдық емес құбылыстарды (бейне, ой, еске түсіру, қайғыру сияқты ішкі күй) ажыратып, олардың өзара қатынасына назар аударды.
Ерте заман ойшылдарын толғандырған негізгі сұрақтар: «Жан деген не? Оның қасиеттері мен функциялары қандай? Жан мен тәннің арақатынасы қалай түсіндіріледі?»
Демокрит
Демокрит (б.д.д. V–IV ғғ.) жанды от атомдарындай ұсақ әрі қозғалмалы бөлшектермен байланыстыра түсіндіріп, психиканы адам тәнінің қызметі ретінде қарастырған материалистік бағытқа жол ашты. Оның пайымдауынша, тән өлсе, жан да бірге жойылады.
Платон
Платон (б.д.д. 427–347 жж.) жанды мәңгілік, өлмейтін бастау деп танып, психиканы түсіндіруде идеалистік бағытты ұстанды.
Аристотель
Аристотель (б.д.д. 384–322 жж.) «Жан туралы» трактатында психикалық құбылыстарды жүйелі сипаттады. Бұл еңбек психологиялық ойдың алғашқы классикалық жазба үлгілерінің бірі саналады.
Әбу Насыр әл-Фараби көзқарасы
Шығыстың ұлы ойшылы Әбу Насыр әл‑Фараби (870–950 жж.) дүниенің негізі — материя екенін, материя жойылмайтынын және бір түрден екіншісіне ауысып, өзгеріп отыратынын атап өтті. Ол жан денеден бұрын өмір сүрмейді және бір денеден екінші денеге көшіп қона алмайды деп, мәселені материалистік тұрғыдан түсіндірді.
I кезең: Психология — жан туралы ғылым
Психология дамуының алғашқы кезеңінде ол жан туралы ғылым ретінде түсіндірілді. Бұл кезеңге жанның тәннен бөлек, дербес өмір сүретін ерекше құбылыс екеніне сенімнің кең тарауы тән.
Тұрмыстық түсініктердің негізі
Адамдар тіршілік иелерінің өлетінін, адамның түс көретінін байқап, адам екі құрамнан — көрінетін тән және көрінбейтін жаннан тұрады деген сенім қалыптастырды. Осы наным бойынша, адам өлгенше жан тән ішінде болады, ал ұйқы кезінде жан уақытша ажырап, басқа жаққа ауысады деп түсіндірілді.
Ғылыми талдау пайда болғанға дейін психикалық процестер мен қасиеттер туралы пайымдаулар көбіне күнделікті тәжірибеге сүйенген «тұрмыстық психология» деңгейінде жинақталып отырды.
II кезең: Психология — сана туралы ғылым
Бұл кезең сананы зерттеудің негізгі нысанға айналуымен сипатталады және Рене Декарттың идеяларымен тығыз байланысты. Декарт ғылымға екі маңызды ұғымды енгізді: рефлекс және сана.
Дуализм және оның салдары
Декарт жан мен тәнді бір-біріне қарсы қойып, материя мен рухты өзара тәуелсіз екі болмыс ретінде түсіндірді. Бұл көзқарас психология тарихында дуализм деп аталды. Дуалистер психиканы ми қызметінің өнімі емес, мидан тыс және оған тәуелсіз құбылыс ретінде қарастырды.
Интроспекцияға сүйенген дәстүр
Ұзақ уақыт бойы сана табиғи процестерден оқшауланған «ерекше құбылыс» ретінде танылды. Психикалық болмыс ғылыми талдауға көнбейді деген ұстаным кең таралып, интроспективтік (өзін-өзі бақылау) әдіске сүйенген сана психологиясы қалыптасты. Нәтижесінде психика мен объектив болмыстың байланысы көбіне әлсіретіліп түсіндірілді.
Идеалистік бағыттар және өкілдер
XIX ғасырда дуалистік дәстүр негізінде психофизиологиялық параллелизм атты көзқарас тарады: психика мен тән қатар жүреді, бірақ бір-біріне тәуелсіз деген түсінік орнықты. Бұл бағыттың белгілі өкілдері ретінде Вундт, Эббингауз, Спенсер, Рибо, У. Джемс және басқалар аталады.
III кезең: Психология — жүріс-тұрыс туралы ғылым
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында психологияда сананы тек сипаттап қоюға бейім теориялар көбейді. Бұл бағыттардың ортақ тұсы — адамды қоршаған дүниемен белсенді қатынастағы субъект ретінде емес, көбіне «сана құбылыстарының жиынтығы» ретінде түсіндіру.
Сана психологиясының негізгі бағыттары
-
Саналық элементтер теориясы
В. Вундт, Э. Титченер
-
Саналық әрекеттер психологиясы
Ф. Брентано
-
Сана ағымы теориясы
У. Джемс
-
Дербес құрылым психологиясы
Гештальт психология
-
Суреттеме психологиясы
В. Дильтей
Эксперименттік әдіс орныға бастағанына қарамастан, бұл дәуірдегі көптеген тұжырымдамалар психикалық құбылыстардың мәнін түсіндіруден гөрі, оларды сипаттауға көбірек ұмтылды.
IV кезең: Психология — психика туралы ғылым
1879 жылы Вундттың Лейпцигте эксперименттік зертхана ашуы сана психологиясына тәжірибе қою мүмкіндігін кеңейтті: зерттеуші арнайы жағдай жасап, психикалық процестердің өтуін бақылауға тырысты. Алайда көптеген зерттеулерде адам өзінің ішкі күйін өзі бақылағандықтан, интроспекция әдісіне тәуелділік сақталды.
Бихевиоризмнің пайда болуы
XX ғасырдың екінші онжылдығында жаңа бағыт пайда болды: психологияның пәні психика да, сана да емес, сырттай бақыланатын әрекет-қылық деп жарияланды. Бұл бағыт бихевиоризм деп аталып, оның негізін қалаушы Дж. Уотсон психологияның міндеті — тіршілік иесінің қоршаған ортаға бейімделуіндегі қылық-әрекетін зерттеу деді. Қысқа уақыт ішінде бихевиоризм әлемге кең тарап, ықпалды мектептердің біріне айналды.
Неліктен тек мінез-құлықты бақылау жеткіліксіз?
Әрекет-қылықты бақылау объектив дерек береді, бірақ адамның кез келген әрекетінің астарында ой, сезім, ниет, ынта жатады. Сондықтан ішкі психикалық мазмұнды елемей, әрекет-қылықты толық тану мүмкін емес. Психология пәнін анықтаудағы дағдарыстар көбіне осы әдіснамалық қайшылықтардан туындады.
Диалектикалық материализм және психиканы түсіндіру
Диалектикалық материализм тұрғысынан материя алғашқы, ал сана екінші — объектив дүниенің мидағы бейнесі. Идеалдық құбылыстар (түйсік, ой, сезім) материалдық органның — мидың — қызметімен ажырамас бірлікте қарастырылады.
Материяның қозғалысы мен дамуы
Материяның қозғалысы тек орын ауыстыру емес, кез келген өзгеріс пен құбылу. Даму — қарапайым формадан күрделі формаға өту. Эволюция барысында әуелі өлі табиғат, кейін органикалық өмір қалыптасып, өсімдіктер мен жануарлар пайда болды. Ақырында материяның ең жоғары туындысы — санаға ие адам дүниеге келді.
Бейнелеу теориясының орны
Ғылыми психология тірек ететін маңызды тұғырлардың бірі — бейнелеу теориясы. Бұл теория психиканың мәнін ашады: психикалық құбылыстар — объектив шындықтың субъектив бейнеленуінің әртүрлі формалары мен деңгейлері. Ол психологияның әдістерін таңдауда, деректерді талдауда және тұжырымдарды негіздеуде жалпы әдіснамалық бағдар береді.
Қазақстандағы психологиялық ой-пікірлердің дамуы
Қазақстандағы психологиялық ой-пікірлердің қалыптасуына және адам болмысы, тәрбие, таным, мінез туралы тұжырымдардың дамуына Әбу Насыр әл‑Фараби, А. Құнанбаев, Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, сондай-ақ С. Торайғыров еңбектері мен көзқарастары елеулі ықпал етті.
Негізгі түйін
Психология тарихы — жан туралы түсініктерден басталып, санаға, кейін мінез-құлыққа, ақырында психиканы тұтас жүйе ретінде ғылыми негізде қарастыруға дейінгі ұзақ эволюция. Бұл жолда зерттеу әдістері де, теориялық ұстанымдар да үздіксіз өзгеріп, толықтырылып отырды.