Ұлттық ойындарды ертеңгіліктер мен кештерде қолдану
Мектептегі үзіліс пен сыныптан тыс жұмыстың тәрбиелік мүмкіндігі
Сабақаралық үзіліс — оқушылардың сабақ үстінде алған білімін әрі қарай толықтырып, тәрбиелік ықпалды үзбей жалғастыруға болатын маңызды кезең. Оқушының мектепте өткізетін уақытының белгілі бір бөлігі үзіліске тиесілі болғандықтан, оны кездейсоқ өтетін уақыт ретінде емес, жүйелі ұйымдастырылатын оқу-тәрбие үдерісінің құрамдас бөлігі ретінде қарастыру қажет.
Біздің түсінігімізде үзіліс ұғымы тек екі сабақтың арасындағы қысқа мезетпен шектелмейді. Оған сабақтан тыс, тіпті мектептен тыс уақыттың да бір бөлігі кіреді. Осы тұрғыдан қарағанда, үзіліс пен сыныптан тыс жұмыстарды оқушыларға жан-жақты тәрбие берудің қолайлы сәтіне айналдыру — кезек күттірмейтін міндет.
Оқу мен тәрбиені ұштастыратын тиімді дәнекердің бірі — ұлттық ойындар.
Қазіргі тәжірибедегі кемшіліктер және негізгі қағида
Мектеп тәжірибесінде сабақаралық үзіліс пен сыныптан, мектептен тыс жұмыстарды ұйымдастыруда кемшіліктер жиі кездеседі. Үзілістер көп жағдайда нақтылы жоспарға сүйенбейді, сондықтан мектептегі біртұтас тәрбие жүйесімен саналы түрде үйлесе бермейді. Нәтижесінде оқушы үзіліс уақытында көбіне өз бетімен қалып, педагогикалық ықпал әлсірейді.
Бұл жерде бір мәселе айқын: сыныптағы сабақ пен сыныптан тыс тәрбие жұмыстарының мақсаттары ортақ, айырмашылығы тек ұйымдастыру-әдістемелік жақтарында. Сондықтан үзіліс кезіндегі жұмысты да сол ортақ мақсатқа бағындырып, жүйелі басқару қажет.
Тәрбие жұмысына қатысты жетекші принцип:
«Тәрбие жұмысында ұсақ-түйек болмайды және болуы да мүмкін емес».
Неге ұлттық ойындар қажет?
Ұлттық ойындар — тәрбиенің қуатты құралы. Олар оқушылардың ақыл-ойын жетілдіріп, дүниетанымын кеңейтеді, қимыл-қозғалысын дамытады, алған білімін күнделікті өмірмен ұштастыруға мүмкіндік береді және адамгершілік мінез-құлық нормаларын қалыптастыруға ықпал етеді. Сондықтан тәрбие жұмысында халық ойындарын елемей қалдыруға болмайды.
Жедел қимыл ойындары туралы ескерту
Орта буын сыныптарда сабақаралық қысқа үзілісте жедел қимыл ойындарын жиі қолдануға сақтық қажет. Мұндай ойындар кейде оқушылардың жүйке жүйесін шамадан тыс қоздырып, келесі сабаққа тез бейімделуіне кедергі келтіреді. Тәжірибе көрсеткендей, үлкен үзілісте қатты қозғалысқа құрылған ойын ойнаған оқушылардың қалыпты жұмыс ырғағына түсуіне кейде 10–15 минут, тіпті одан да көп уақыт кетуі мүмкін. Бұл, әсіресе, оқу, жазу, есеп сияқты сабақтардың сапасына кері әсер етеді.
Қорытынды: ұлттық ойындарды үзілісте және сыныптан тыс уақытта пайдалану мұғалімдер ұжымының бақылауы мен педагогикалық басшылығында болуы тиіс.
Үзілісті дұрыс ұйымдастыру: мақсат пен тәсіл
Бала организмі қимыл-қозғалыссыз дамымайды. Мектепке дейінгі кезеңде ойын арқылы қалыптасқан табиғи белсенділік мектепте де сақталады. Оқушы бойындағы күш-жігерді, ұшқыр қиялды, өмірге талпынысты және білуге құмарлықты дұрыс басқарып, бағыттай білсек, тәрбие жұмысының нәтижесі әлдеқайда жоғары болады.
Сабақаралық үзіліс — сабақтың заңды жалғасы. Мұндағы басты мақсат — оқушының тынығуын, ұйымдасқан түрде дем алуын қамтамасыз ету. Ойын арқылы бала әрі тынығады, әрі өмір танымын кеңейтеді, бірлесуге, ұйымшылдыққа үйренеді. Төзімділік, шыдамдылық, ұстамдылық, өзін-өзі тежеу сияқты қасиеттердің қажеттігін сезіну де көбіне ойын үстінде басталады.
Мұғалімнің рөлі және белсенді оқушыларды тарту
Бастауыш сынып мұғалімдері сынып жетекшілерімен келісе отырып, үзілісте ойналатын халық ойындарын алдын ала іріктейді: әуелі ойынның мазмұнын таныстырады, содан кейін ойнау тәртібін үйретеді. Сонымен қатар белсенді, қабілетті оқушылардың жетекшілік рөлін дұрыс пайдалану маңызды. Мұғалімдер ұжымы осындай оқушылар активіне сүйене отырып, ойындардың тәрбиелік бағытын күшейтіп, бақылау мен басшылықты үздіксіз жүргізеді.
Балалар ойынын басқару — тәртіпті шектеу емес, керісінше мінез-құлық нормаларын табиғи ортада қалыптастырудың тиімді жолы. Өйткені өз бетімен ойнағанда тіл табыса алмау, орынсыз мінез көрсету, тіпті тәртіп бұзуға дейін бару көбіне үзіліс кезінде байқалады.
Үзілісте қолдануға болатын ұлттық ойындар (іріктеп)
«Үш орындық»
Бастауыш сыныпта қимыл-әрекетке негізделген ойындарды ойнатудың пайдасы бар. Әсіресе, өзін сабақ үстінде баяу ұстайтын, мектепке дейінгі дайындықсыз келген 1-сынып оқушылары үшін «Үш орындық» ойыны шапшаңдықты арттыруға көмектеседі.
- Өтетін орны: жылы күндері аулада; салқын, жаңбырлы күндері дәлізде; кейде сынып ішінде.
- Құрал: аулада — үш шағын шеңбер; дәлізде — үш орындық.
- Ойын барысы: белгі берілген сәтте балалар орындыққа (немесе шеңберге) үлгеруі керек. Қайталанып ойналады.
- Тәрбиелік қыры: шапшаңдық, байқампаздық, өз әрекетін мөлшерлеу; ұтылғандарға өлең/тақпақ айтқызу арқылы өнерге қызығушылық ояту.
«Кім жылдам?»
Бұл ойын шапшаңдықты қажет етеді және баланың өз мүмкіндігін сезініп, шешуші сәтте әрекет етуіне ықпал етеді. Екі оқушы ортаға шығып, бір-біріне арқаларын тіреп, екі жаққа қарап тұрады. Белбеу аяқтарының арасына ұзынша тасталады. Жүргізуші «үш» деген сәтте кім белбеуді бұрын іліп алса — сол жеңеді.
«Ұшты-ұшты»
Алғаш қарағанда жеңіл көрінгенімен, бұл ойын оқушыны жедел ойлауға, заттар мен жан-жануарларды ажыратуға, олардың қасиеттерін түсінуге баулиды. Мұғалімнің жетекшілігімен басталып, кейін белсенді оқушылардың басқаруымен өздігінен де жалғасады. Үлкен үзілісте бүкіл мектеп болып ойнауға да болады.
Мысал: бастаушы «қарға ұшты», «үйрек ұшты» деп дұрыс айтумен қатар, «бауырсақ ұшты», «бүйрек ұшты», «арба ұшты» сияқты жаңылыстыратын сөздерді қосады. Қателескен бала «жазасына» өлең не тақпақ айтады — бұл шығармашылықты дамытады.
Жұмбақ шешу және жаңылтпаш ойындары
Үзілісте жұмбақ шешу оқушылардың ойлауын, байқампаздығын дамытады: бастаушы жұмбақ айтады, қатысушылар жарыса жауап береді, ұпай саналады. Ал жаңылтпаш ойындары тілдің тазалығын, жылдам әрі дұрыс сөйлеуді қалыптастырады. Дұрыс айта алмаған оқушы өлең не тақпақ айтып «айыбын» өтейді.
Жаңылтпаш үлгілері:
- «Құдық қазып аршыдым, топырағын жаншыдым…»
- «Базда боз ат мінген атам. Бозда боздап жүрген атан.»
- «Беріп тай, лақты, алдым тайлақты…»
«Көрші» (бейімдеп қолдану)
4-сынып оқушыларына «Көрші» ойынын мектеп ауласында немесе спорт залында, көпшіліктің қатысуымен ұйымдастыруға болады. Ойынның өзегі — адамдар арасындағы татулық пен қарым-қатынас мәдениеті. Жүргізуші «Көршіңмен татусың ба?» деп сұрайды. «Аразбын» десе — орын ауысады; «Татумын» десе — талап бойынша ән айту, би билеу сияқты өнер көрсету арқылы ойын жалғасады. Екінші түрінде жүргізуші «Кімнің көршісін қалайсың?» деп сұрап, таңдауға байланысты орын алмастыру орындалады.
Басқа да ойындар
Ойнау тәртібін қазіргі тәрбие мақсаттарына сай бейімдей отырып, көптеген байырғы ойындарды үзілісте қолдануға болады: «Орамал тастау», «Жылдырт-жылдырт», «Мұнайшы», «Балтам тап», «Үйімнің үстіндегі кім?», «Шеңберге кір», «Дауыстан айыра біл», «Қыз есебін тауып көр», «Конфетті ал», «Балалар тоғызқұмалағы» және т.б.
Үлгі: «Орамал тастау» ойынын тіл дамытуға бейімдеу
Қазақ халық ойындарының көпшілігі бірнеше нұсқада кездеседі, ойналу тәртібі де өңірге қарай өзгеріп отырады. Осы ерекшелікті ескере отырып, біз «Орамал тастау» ойынын тәрбие мақсаттарына сай түрлендіріп, үзілісте және ұзартылған күн топтарында тіл дамыту жаттығуы ретінде қолдануға болады.
Орамалдың орнына ақ қағаз пайдаланылады. Бастаушы: «Сөзге сөз тауып айтпаса, сөздің атасы өледі» деген мақалдың мәнін еске салып, сөзді дұрыс қолдануға үндейді.
- Бастаушы қағазға бір сөз жазады да, келесі оқушыға береді.
- Келесі оқушы лайықты сөз тіркесін немесе жұп сөзді қосып, қағазды әрі қарай ұсынады.
- Ойынды белгілі тақырыпқа құруға болады (синоним, антоним, қос сөз, қысқарған сөздер).
- Аулада немесе дәлізде өткізілсе, ойынды ауызша жүргізу ыңғайлы.
Ойын дұрыс ұйымдастырылса, оның тәрбиелік мәні артады: тіл мәдениеті қалыптасады, ойлау жүйесі дамиды, ұжымдық әрекетке дағдыландырады.
Ұлттық ойындарды ертеңгіліктер мен кештерде қолдану
Көп жылғы тәжірибе оқушылардың сыныпта алған білімін өмірде үнемі қолдана бермейтінін көрсетеді. Уақыт өте келе пайдаланылмаған білім «өлі қор» болып жиналып қалуы мүмкін. Сондықтан мұғалімнің міндеті — білімді жаңғыртып отырумен бірге, оны тәжірибеде қолдануға үйрету. Бұл үшін ең қолайлы орта — өз сыныбының ұжымы, сондай-ақ түрлі жиындар, ертеңгіліктер мен кештер.
Кештер мен ертеңгіліктерге дайындықта тәрбие сағаттарының орны бөлек: ол сынып жетекшісінің апта сайын өткізетін міндетті жұмыстарының бірі. Мектепте өткізілетін кештер пәндік, сұрақ-жауап, мерекелік жалпы мектептік шаралар сияқты бірнеше бағытқа бөлінеді. Жоспарлар әдістемелік секцияларда талқыланып, бекітіледі, содан кейін ғана толық дайындық басталады.
Төменгі сыныппен жұмыс неге күрделі?
Төменгі сынып оқушыларымен сыныптан тыс жұмыс жүргізу жоғары сыныптарға қарағанда күрделірек: олар әлі төселмеген, дағдысы толық қалыптаспаған. Әсіресе, бастауыштағы ертеңгіліктер мұғалімнен жоғары жауапкершілікті талап етеді. Себебі кез келген шара әрі білімдік, әрі тәрбиелік мәнімен құнды болуға тиіс, сонымен бірге баланың көңілді дем алуына да жағдай жасауы қажет.
Кеш бағдарламасына ойын енгізудің білімдік-тәрбиелік әсері
- Сөйлеуге жаттықтырады, тіл мәдениетін қалыптастырады.
- Тез санауға, ауызша есеп шығаруға дағдыландырады.
- Тірі табиғат пен үй жануарларын танып-білуге көмектеседі, пәндік білімді толықтырады.
- Белсенділік пен қызығушылықты арттырады, сұрақ қоя білу қабілетін жетілдіреді.
- Кәсіптік бағдар беріп, шаруашылық салаларына ынта қалыптастырады.
Ана тілі кештері: жаңылтпаш, жұмбақ, викторина
Ана тіліне арналған ертеңгіліктер мен кештерде жұмбақ, жаңылтпаш ойындарын және викториналық тапсырмаларды ұштастыруға болады. Жаңылтпашты жүргізуші бастап, залдағы қатысушылардың бәрі кезекпен қосылады: қатысушы жаңылтпашты қателеспей әрі тез үш рет қайталауы керек. Қате жіберсе — жеңілген болып саналады, ал дұрыс орындаса — алдын ала белгіленген сыйлықпен марапатталады.
Кеште айтуға болатын күрделі жаңылтпаштар:
- «Ләтипа, Қатира, Жазира, Халима, Сәлималарды…»
- «Бір бүркітім бар еді, томағалайын деп томағалай алмадым…»
- «Бұл — бал, сары май, қаймақ. Қай — бал, сары май, қаймақ?»
- «Шеше, кеше неше есе кесе көп алдыңыз…»
- «Ақынның батылдырағын айт, батырдың ақылдырағын айт…»
Мақал-мәтел сайысы арқылы құндылық тәрбиесі
Ана тілі кештерінде мақал-мәтел айтқызу түріндегі командалық ойындар да тиімді. Мұндай ойындар сөз өнерін үйретіп қана қоймай, оқушыларды Отанды сүюге, достыққа, жолдастыққа, қырағылыққа, еңбекқорлыққа, бірлікке, ғылым мен білімге құрметпен қарауға тәрбиелейді.
Жүргізуші қатысушыларды екі командаға бөліп, әр командадан өкіл шығарады. Берілген тақырыпқа сай мақал-мәтелдер айтылып, жүргізуші олардың дұрыстығын қадағалап, ұпайын есептейді.