Қазақтың көне тарихы

а) Олардың орналасуы

Қаңлы мемлекеті мен оның иеліктерінің орналасуын түсіндіру тарихы И. Бичурин еңбектерінен басталады. Ол Қаңлы жерін Сырдария өзенінің солтүстік жағындағы далалар деп сипаттаған. «Шицзи» дерегінде Қаңлының Даваньнан (Ферғана өңірі) солтүстік-батысқа қарай шамамен 2000 ли қашықтықта жатқаны, көшпелі иелік екені, Даваньмен шектесетіні және әлсіздеу болғандықтан оңтүстікте юэчжилердің, шығыста ғұндардың ықпалын мойындайтыны айтылады.

«Цянь Ханьшу» хроникасының «Жерге орналасуды суреттеу» тарауында Қаңлы билеушісінің Лоюень елінде отырғаны, астанасы Битянь қаласы екені, халқы 120 мың отбасы (шамамен 600 мың адам), әскері 120 мың екені, әдет-ғұрпы үлкен юэчжимен ұқсас екені, ал шығысында ғұндарға бағынатыны келтіріледі.

С. П. Толстов Қаңлы жерлері шығыста Ферғанаға дейін жетіп, оңтүстікте Парфия және Бактриямен шектескенін, батысында Бұхара жазирасы мен Хорезмді қамтығанын негіздеп қорғады. Оның пайымында бес иелік мынадай аумақтарда орналасқан: Сусе — Қашқадариядағы Шахрисабз өңірі; Фума — Зеравшан бойындағы Кушания аймағы; Юйни — Ташкент жазирасы; Цзу — Бұхара; Юйцзнь — Хорезм (орталық өңір).

Толстовтың басты оппоненттерінің бірі А. Н. Бернштам шығыс шекара Талас бойымен өтеді деген тұжырым айтты. Кейінгі мәліметтерде (Цзиньши) Қаңлы ықпалының Іле өзеніне дейін жеткені де айтылады. Иеліктердің Сырдария бойына тізбектеле орналасуы жөніндегі нұсқада Юйцзнь — Хорезм; Цзи — Сырдария сағасы; Фулю — Жаңақорғанның солтүстік-батысынан Қазалыға дейін; Сусе — Сырдарияның орта сағасы, Арыс аңғары, Қаратау беткейі; Юйни — Ташкент жазирасы деп беріледі.

Жалпы алғанда, Қаңлылар Сырдарияның орта сағасының солтүстік бөлігін мекендеп, Қаңқа (Кангха) мемлекетінің ұйытқысы болған тайпалар одағы ретінде сипатталады. Бұл көзқарас кейін Қазақстан зерттеушілері мен Орта Азияның көне тарихын зерттеуші мамандар арасында кең қолдау тапты.

ә) Саяси тарихы

Ертедегі әртүрлі жазба деректерде Қаңқа елінің атауы б.з.б. XIV ғасырдан белгілі делінгенімен, б.з.б. IV ғасырдың соңы оқиғаларын жақсы білген антик авторлары қаңлылар туралы арнайы тоқталмайды. Сырдария бойындағы аймақта Қаңлы мемлекеті б.з.б. III ғасырдың соңында, нақтырақ айтқанда б.з.б. II ғасырда күшейе түсті деп топшылауға болады. Бұл кезең көшпелілер үстемдігінің күшеюімен сипатталады.

Чжан Цянь Қаңлының оңтүстікте юэчжилерге, солтүстікте ғұндарға тәуелділігін айтса, біздің заманымыздың I ғасырында жағдай өзгергені байқалады. Ертеректегі деректерде юэчжи әскері 100–200 мың, Қаңлы әскері 90 мың делінсе, кейін «Цянь Ханьшу» Қаңлы әскерін 100 мыңға жеткізеді. Юэчжилердің негізгі бөлігі оңтүстікке ығысып, отырықшылық күшейіп, бес иелікке бөлінуі олардың әлсіреуіне әсер етіп, Қаңлыға оңтүстік пен батысқа ықпалын арттыруға мүмкіндік берген болуы ықтимал.

Б.з.б. 41–46 жылдары Қаңлы билеушісі Үйсінге қарсы күресте солтүстік ғұн шаньюйі Чжи-чжиді қолдады. Осы тұста ғұн державасы солтүстік және оңтүстік ғұндарға бөлінген еді. Оңтүстік ғұндардың жетекшісі Хуанье Қытайға бағынып, татулық шартын жасағанымен, Чжи-чжи онымен келіспей, император сарайымен қатынасын үзеді де, бастапқы ғұн иеліктерінен ығыстырылады.

Үйсіндердің Қаңлының шығыс шекарасына қысымы күшейген кезеңде Қаңлы билеушісі Чжи-чжимен одақ құруды тиімді санады: оған қызын ұзатып, шығыс өңірден жер бөліп, әскерінің бір бөлігін басқаруына береді. Чжи-чжи Үйсін жеріне жорықтар жасағанымен, түбегейлі жеңіске жете алмады. Қаңлының күткен нәтижесі орындалмай, жанжал туындады; оны Чжи-чжидің Қаңлының әдет-ғұрпын ашық елемеуі және қатыгездігі ушықтырды. Деректерде оның Қаңлы билеушісінің қызы мен беделді адамдарын, сондай-ақ көптеген қарапайым халықты өлтіргені немесе Талас өзеніне тастағаны айтылады.

Ақыры Чжи-чжи Қаңлы ордасынан қуылып, Талас өзенінің жоғарғы ағысына кетіп, қала тұрғызуға кіріседі. Құрылыста 500 жұмысшы еңбек етіп, қаржы Ферғана мен Парфия билеушілерінен алынған алым арқылы жиналғаны баяндалады. Екі жыл салынған бекініс қос қабырғамен қоршалып, ішінде шаньюй мен оның жақындары орналасқан құрылыстар болған. Чжи-чжидің күшеюі және Үйсінге қарсы шапқыншылықтарын жалғастыруы Қытай империясын алаңдатып, оны дипломатиялық жолмен тоқтату нәтижесіз болған соң, әскери дайындыққа итермеледі.

б) Шаруашылығы

Қаңлы мемлекеті алып жатқан аумақ табиғи-климаттық және ландшафтық тұрғыдан өте алуан түрлі болды: тау аңғарлары мен құнарлы беткейлер, өзен аңғарлары, кең дала, шөлейт және шөл аймақтары қатар кездескен. Әр өңірдегі шаруашылық бағытына географиялық орта тікелей ықпал етті, ал игерілу деңгейі мен өндірістік мамандануы өңірден өңірге өзгеріп отырды.

Хорезмде, Арал өңірінде, Зеравшан аңғарында және Ташкент алқабында ертедегі және антик дәуірінің бастапқы кезеңдерінде отырықшылық дамып, қоныстар мен қалалар қалыптасты. Мемлекеттік бірлестік шеңберінде көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы суармалы егіншілікпен қатар дамып, өзара толықтыра өмір сүрді.

Қазылған қоныстардан дәнді дақылдардың (арпа, тары, бидай) қалдықтары, бақша дақылдары (қарбыз, қауын) мен жеміс-жидектердің (алма, жүзім, өрік және т.б.) дән-сүйектері табылған. Тұрғын үйлер маңындағы сақтау ұраларынан қор сақтауға арналған қыш көзелер мен ыдыстар жиі кездеседі.

Жануар сүйектері ішінен қой, сиыр, ешкі, жылқы басым. Сонымен бірге палеозоологтар жабайы жануарлар — таутеке, арқар, киік, марал, қабан сүйектерін де ажыратады. Суда жүзетін құстар (үйрек, қаз, бірқазан) және балық аулау іздері кездеседі: мысалы, балық сүйегінен жасалған ине мен біз сияқты бұйымдар табылған.

Қазақстандағы көшпелі мал шаруашылығына ертеден тән ерекшелік — жайылымдардың маусым бойынша бөлінуі және көшіп-қону бағыттарының меридиан бойымен өрбуі. Осыны ескерсек, Қаңлының қысқы орталығы Сырдария бойында, ал жазғы жайылымы мен билеуші ордасы Орталық Қазақстанға қарай алыс өңірлерде орналасуы мүмкін деген болжам қисынды.

г) Қолөнері

Қаңлы қалалары мен қоныстары жергілікті тұрғындарды күнделікті қажет бұйымдармен қамтамасыз ететін қолөнер орталықтарына айналды. Зерттеушілер тұрмыста қолданылған қыш ыдыстардың ондаған түрін атап өтеді: ас дайындауға арналған құтылар мен қазандар, сұйықтық тасуға және сақтауға арналған тұтқалы құмыралар, азық-түлікті жерге көмілетін үлкен көзелерде сақтау дәстүрі кең тараған. Сонымен бірге көркем талғаммен жасалған саптыаяқтар, кесе-шынылар, сәндік құмыралар да болған.

Ірі металлургиялық ошақтардың бірі ретінде Құлата қаласының орны аталады: аумағы шамамен 50 гектарға жетіп, өндіріс іздері анық сақталған. Металл құрамы мен шеберхана қалдықтары темір ұсталығы, қола құю және зергерлік істің қатар дамығанын дәлелдейді. Шеберханалардан қорғаныс және шабуыл қарулары, ат әбзелдерінің бөлшектері, ауыл шаруашылық құралдары және тұрмыстық темір бұйымдар шыққан.

Қабірлерден қанжар, семсер, пышақ, жебе ұштары, сауыт-сайман бөлшектері кездеседі. Сонымен бірге темір таға, шеге, ілмек, қапсырма сияқты бұйымдар; түсті металдан жасалған сырға, білезік, алқа, айылбас, ине, біз тәрізді заттар табылады.

Қоныс қабаттарында сүйекті ою өнерінің іздері де байқалады: пышақ, қанжар, семсер саптары сүйектен жасалған; қаптама табақшаларға өрнек түсіріліп, қобдиша мен құтылардың сырты безендірілген. Белбеулер де ою-өрнекті сүйек табақшалармен әрленген. Әйелдер қолөнерінің дәстүрлі салаларының бірі — жүн өңдеу: одан киім, киіз және басқа тұрмыстық бұйымдар дайындалған.