Саналы түрде жасалған мейірбандық
Өнегелілік мәдениеті және адамның ішкі әлемі
Әр адам мейірбандық пен адамгершілікті әрекет арқылы көрсеткенімен, өзіндегі өнегелі қарым-қатынас әлемін әрдайым тани бермеуі мүмкін. Кейбіреулер үшін өз бақыты мен өзгенің мүддесін ұштастыру үйреншікті ойға айналмайды. Мұның себептерінің бірі — адамның өз қуанышы мен ренішіне терең үңілмей, өз қуанышын өзгеге жасаған жақсылығымен салыстырмауы, яғни өнегелік енжарлық.
Мысал: музыканы естімеу — құндылықты сезінбеу
Музыканы есту қабілеті де, музыкалық білімі де жоқ адам концертке келіп, күрделі симфонияны тыңдады делік. Сыпайылық үшін ғана көңіл бөлгенімен, айналасындағылар музыка әлеміне шомып, эстетикалық ләззат алып отырған шақта, ол адам үшін бұл әсерсіз өтуі мүмкін. Өнегелілік сезім әлемі де дәл солай: нәзік әсерленушілік, биік талғам, мейірбандық әркімде әртүрлі деңгейде қалыптасады.
Сондықтан рақымсыз әрі немқұрайлы адамдар мұны терең түсіне бермейді: пасық ой мен өркөкірек сенімнің жетегінде кетіп, өзімшілдік, тұйықтық, дүние-мүлік сияқты құндылықтарды өмірінің мәні мен бақытына айналдырады.
Өнегелілік мәдениеті адамға не береді?
Өнегелілік мәдениет адамды тек биологиялық қажеттіліктер шеңберінде тұйықтап қоймай, өмірді сәулелендіретін мейірбандық пен қайырымдылық сезімін, нағыз адамгершілікпен өмір сүру қабілетін дамытады. Ой мен сезім түйіскен жерде адамның ішкі дүниесінің шынайы қазынасы басталады.
Рухани кеңею
Ой мен сезімнің бай әлеміне енуге жол ашады, рухани көкжиегін кеңейтеді.
Тәуелділіктен қорғаныс
Дүниеқоңыздық, іштарлық, атаққұмарлық сияқты тар шеңберлі стереотиптерге тәуелді болмауға көмектеседі.
Дүниеқұмарлық, дүниеқоңыздық, немқұрайдылық пен өзімшілдік — жұқпалы дерт. Мұндайда жоғары өнегелілік мәдениеті мен ойлау дербестігі мещандық психологиядан жоғары тұруға жәрдемдеседі. Керісінше, мәдениеті төмен әрі ақылы толық жетілмеген адам қарапайым тоғышарлық қатынасқа және әсіресе дүниеқоңыздыққа бейім келеді.
Мещандық тұтқыны және қанағатсыздық
Адамның жеке басы — өнегелілік, адамгершілік сезім және қуаныш-реніштен тұратын құнды рухани әлем. Алайда көп жағдайда адам осы қазынаны жеткілікті бағаламай, ұсақ мещандық мүдде мен қатынастың тұтқынында қалады. Кейде арын саудаға салып, керек-жарақ табу үшін біреудің алдына бас июге дейін барады.
Дүние-мүлік сатып алу үшін күш-қайратын жөнсіз ысырап ету де осының салдары. Ал дүние жинауда шек болмайтындықтан, мұндай адам көбіне өз өміріне қанағаттанбайды. Өзімшіл әрі өресі таяз адам көптеген рухани-адамгершілік қасиеттерінен айырылып қалады.
«Ғалым, жауынгер, заң шығарушы болу — жақсы. Алайда осының негізінде адам болмау — өте жаман».
Өзін-өзі тәрбиелеу: сезім аясын кеңейту
Өресі кең адамдардың өзінде де әртүрлі кемшілік болуы мүмкін. Бірақ әр адам өзінің өнегелі дүниесін жақсартып, жетілдіре алады, өнегелі қарым-қатынас жүйесіне саналы түрде қосыла алады. Ол үшін өнегелілік тебіреніс тілін және өнегелі ойлауды меңгеру, ең алдымен адамгершілік пен мейірбандық сезім аясын кеңейту қажет.
Өнегелілік сезім тілін меңгерудің өзегі
- Өз табысыңмен ғана шектелмей, өзгенің де жетістігіне қуана білу.
- Туыстыңның, жақыныңның, жолдасыңның, шәкіртіңнің жақсы ісіне мейірбан көңілмен ортақтасу.
- Басқаның ренішіне ортақтасып, бірге қуана алу және ішкі қанағат сезімін дамыту.
- Ұстаздық, әлеуметтік-педагогикалық қызметтің адамгершілік мәнін іштен сезіну.
Өзін-өзі өнегелілікке тәрбиелеудің психологиялық негізі — біреудің қайғысы мен ренішіне ортақтасу, оған шын жүректен жанашыр болу. Бұл қабілет әсіресе отбасылық қатынаста айқын байқалады: жақынына жаны ашымайтын, «оның орнында мен болсам не істер едім?» деп ойламайтын адамды табу қиын. Бірақ бұл тек туыстарға ғана қатысты емес.
Өнердің тәрбиелік күші: кейіпкерге бірге күйзелу
Көптеген адамдар көркем шығармадағы немесе кинофильмдегі кейіпкерге бірге күйзеліп, бірге қуана алады. Чехов, Достоевский, Лев Толстой сияқты қаламгерлердің кейіпкерлерге шын көңілмен беріліп, бір қарағанда еленбейтін адамдардың ішкі әлемін терең ашуы оқырманды шынайы сүйіспеншілікке тәрбиелейді.
Ал кейбіреулер неге өз танысына, жолдасына, шәкіртіне, тәрбиеленушісіне дәл осылай сергек қарай бермейді? Өйткені олар жазушылардың, драматургтердің, артистердің адам жанын ашудағы өнегесін күнделікті қарым-қатынасқа айналдырмайды. Дегенмен әркім адамның жан дүниесін түсінуде белгілі бір деңгейде ақын да, суреткер де бола алады.
Практикалық бағыт
Өзге адамдардың жүріс-тұрысына, елге жасайтын қамқорлығына, тіршілік-тынысына, мүддесіне, қуанышы мен ренішіне зер салып, жақсысына еліктеуге, үлгі алуға ұмтылу қажет.
Әлеуметтік педагог үшін мейірбандық — кәсіби өзек
Саналы түрде жасалған мейірбандық — адам үшін ең жоғары марапат. Әлеуметтік педагог мамандығы да осындай мейірбандық сезімнің түпқазығы. Тәрбиеленушілерге көрсетілген ізгілік, оларды қуанышқа, шаттыққа, бақытты өмірге жетелеу — көп жағдайда жақсылық болып өзіңе қайтып оралады.
Өзін-өзі иландыру және ойды тазарту
Адам өз жан дүниесіне саналы түрде ықпал ету үшін өзін-өзі иландыруды да қолдана алады. Бірақ кез келген жағдайда бұл — қолайлы көңіл күйді сүйемелдеудің қосалқы амалы ғана. Ішкі сезім сәттілігінің маңызды шарты — ой және дене еңбегі, таным мен жасампаздық үдерістерінің қуанышы, еңбек нәтижесіне риза болу.
Өзін-өзі өнегелілікке тәрбиелеуде ақыл-ой еңбегі мен өмірдің өнегелілік мәнін ұғынудың орны ерекше. Ескі қағидада да шындық бар: ойыңды тазарт; егер жаман ой болмаса, жаман қылық та азаяды.
«Адамда бәрі де: бет-бейнесі мен киімі, жаны мен ойы да көрікті болуы тиіс».
Бұл ой ең алдымен әлеуметтік педагогтарға қатысты: сыртқы мәдениет те, ішкі әлем де, ойдың тазалығы мен сезімнің кеңдігі де кәсіби болмыстың ажырамас бөлігі.
Қорытынды тұжырым
Өнегелілік мәдениеті — адамның ішкі қазынасын ашатын, мейірбандықты әдетке айналдыратын, өзімшілдік пен немқұрайдылыққа қарсы тұратын рухани тірек. Оны дамыту — ойды тәрбиелеу, сезімді кеңейту және күнделікті әрекет арқылы адамгершілікті бекіту.