Негізінде түрікшілдік идея
Алаш зиялылары және ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамындағы рөлі
ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамында жалпыұлттық күрестің алдыңғы шебінде ұлттық интеллигенция тұрды. Олардың ортақ түсінігі мынаған саяды: отарлық езгі мен феодалдық мешеулік жағдайында аяқасты болған ұлттық мүддені қорғаудың, елді өркениетті мемлекеттер қатарына қосудың жалғыз жолы — ұлттық мемлекеттік құрылым құру еді.
Тарихи тәжірибе көрсеткендей, тәуелсіз, дербес мемлекет құру бағыты қазақ қоғам қайраткерлері үшін кездейсоқ таңдау емес, ұлттық теңсіздік жағдайында табиғи сұраныстан туған саяси бағдар болды.
«Алаш» партиясының пайда болуы: тарихи қажеттілік
Ұлттық қанау мен теңсіздік бар жерде езілген халықтың мүддесін қорғайтын саяси институттарға сұраныс қалыптасады. Осы тұрғыдан алғанда, «Алаш» партиясының өмірге келуі — тарихи қажеттілік. Алайда бұл ұмтылыс Ресейдің тұтастығын аңсаған монархиялық күштерге де, жаңа тоталитарлық жүйені орнықтыруды көздеген большевиктерге де ұнамады.
Бір тарап «Ұлы Ресейсіз» өмір сүре алмайды деген көзқараспен ұлттық қозғалысты «сепаратизм» деп айыптаса, екінші тарап көш бастаған зиялыларды «буржуазиялық ұлтшылдар», «ұлтшыл-уклонистер» деп жариялап, алдымен халықты қарсы қойып, кейін қуғын-сүргін арқылы жойды. Екі жүйенің де түпкі мақсаты ұлыдержавалық, империялық сипатта болды және олар ұлттық мемлекеттік идеядан қорықты.
Кеңестік кезеңдегі бұрмалану және шынайы ұстаным
Кеңес дәуірінде жарияланған зерттеулерде қоғамдық-саяси үдерістер маркстік-лениндік өлшеммен бағаланып, большевиктік идеологияның таралуы «заңды қажеттілік» ретінде аксиомаға айналды. Бұл еңбектерде «революциялық қозғалысқа қазақ жастары белсенді араласты» деген тұжырымдар жиі қайталанды.
Философ А. Қасабековтың пайымынша, ХХ ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың көрнекті қайраткерлері (А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, М. Тынышбаев, М. Шоқай және т.б.) өмірдің объективті жағдайларын күшпен емес, сананы ояту арқылы өзгертуді көздеді. Негізгі идеялары — бостандық, тәуелсіздік, отаршылдықтан құтылу және қазақ қоғамын жалпыадамзаттық құндылықтарға жақындату болды.
Шын мәнінде, ұлан-ғайыр далада большевиктік идеяға ерген қазақ жастары санаулы болды; олардың астыртын қызметі қоғамдағы саяси-идеялық ахуалды түбегейлі өзгертіп жіберді деу — тарихи ақиқатқа сәйкес келмейді.
Түрікшілдік және түрік бірлігі идеяларының ықпалы
ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамында түрік бірлігі, түрікшілдік идеялары да белгілі бір деңгейде ықпал етті. Бұл бағыт әсіресе «Айқап» журналының айналасына топтасқан қазақ зиялыларының көзқарастарынан байқалды. Зерттеуші С. Асфендияров қазақ интеллигенциясының бір бөлігі пантүркішілдік қозғалыспен байланысып, Ресейдегі түрік халықтарын біріктіру туралы пікірді ұстанғанын жазады.
Түрікшілдікке бет бұрудың үш негізі
- Тарихи сана: байырғы түрік мәдениеті мен Түрік қағанаты тарихын танып, соның тікелей мұрагері ретінде ұлттық рухты күшейту.
- Ортақ рухани күш: отарлық қысым көрген түрік тілдес халықтардың бірлікке ұмтылуын күшейтетін идея ретінде қабылдау.
- Тіл мен мәдениет мәртебесі: көшпелі халықтардың тілі, мәдениеті мен дінін әлемдік деңгейде таныту, евроцентристік көзқарастарға қарсы уәж қалыптастыру.
Түрікшілдік идеясын көтерген тұлғалардың бірі — Ысмайылбек Гаспринский (Гаспралы). Ол Ресей түркі халықтарының мұңын жоқтаған ағартушы әрі саяси көшбасшы ретінде танылды. Қазақ зиялылары оның еңбектері арқылы түрік бірлігі рухын қазақ топырағында жандандырып, түрік патриотизмі идеяларын насихаттады.
Алаштың реформаторлық өзегі
Қазақ зиялыларының саяси-құқықтық және реформаторлық көзқарастарының өзегінде ұлттық прогресс, саяси бостандық, отарлық құрсаудан босану және ұлттық-демократиялық мемлекет құру идеялары жатты. Қоғамның ішкі қайшылықтары мен тарихи жағдайлар осы идеялардың жүзеге асуына сұраныс тудырды.
Большевиктер бағдарламасына Алаштың қарсылығы
Алаш интеллигенциясы большевиктер бағдарламасын әуел бастан қолдамады. Олар қоғамдық меншікке көшу идеясын қазақ қоғамы үшін жүзеге асуы қиын әрі қауіпті деп санады: мұндай қадам дайын емес бұқара арасында түсінбеушілік туғызып қана қоймай, әлеуметтік теңдікке жеткізудің орнына әлеуметтік апатқа ұрындыруы мүмкін еді.
Сондай-ақ Алаш қайраткерлері тап күресі теориясын да құптамады. Қазақ қоғамы Ресейдегідей таптық жіктелу деңгейінен алыс болды; отарлық езгі жағдайында ең қажет нәрсе — тапқа бөліну емес, ортақ ұлттық мүдде негізінде бірігу деп білді. Сондықтан олар таптық жіктеуге қарсы ұлттық тұтастық идеясын ұсынды.
Ә. Бөкейханов ұлтты бірлікке шақырып, ел басына түскен қатер жағдайында алауыздықты доғарып, жұрт қызметіне жұмылуды талап етті. Оның ойынша, бостандыққа жеткізер жол — ұлттық ынтымақ пен ұйымдасқан әрекет.
«Алаш» партиясының құрылуы және ұйымдасуы
Орынборда өткен съезд шешімімен күллі Қазақстан көлемінде «Алаш» партиясы құрылып, облыстық және уездік комитеттер ашылды. Партияның жобасы баспасөзде жарияланып, сайлау науқаны қарсаңында халыққа кеңінен түсіндірілді. Ә. Бөкейханов әр өңірде баяндама жасап, саяси ұйымдасу ісін жандандыра түсті.
Комитеттер мен баспасөздің рөлі
Партияның бағдарламалық міндеттерін таныстыруда «Қазақ», сондай-ақ 1917 жылдан бастап шыға бастаған «Сарыарқа» (Семей), «Бірлік туы» (Ташкент) және «Ұран» (Орал) газеттері маңызды қызмет атқарды. Облыстардағы белсенді мүшелер қазақ комитеттерінің қолдауымен ел арасында үгіт-насихат жүргізді.
Құрылтай жиналысына дайындық барысында әр аймақта түсіндіру жұмыстары ұйымдастырылып, уездерге өкілдер жіберілді. Кей өңірлерде халықтың әлеуметтік жағдайы ауырлап, аштық пен дағдарыс саяси белсенділікті әлсіретті. Соған қарамастан, сайлау науқаны қазақ қоғамында саяси мәдениеттің қалыптасуына ықпал етті.
Кеңестік идеологиялық бағалау
Кейін кеңестік идеологиялық бақылау жағдайында «Алаш» партиясына біржақты сипаттамалар берілді: «контрреволюциялық», «буржуазиялық-ұлтшылдық бағыттағы», «бай-феодалдар мен дінбасылардың мүддесін қорғаған», «исламшылдық пен түрікшілдікті уағыздаған» деген бағалар ресми айналымға енгізілді. Партияның жобасы мен қызметіне қатысты құжаттар ұзақ уақыт бойы осы түсіндіру аясында ғана қарастырылды.
Бүгінгі көзқарас үшін маңыздысы — Алаш қозғалысын сол заманның нақты әлеуметтік-саяси ахуалымен байланыстыра отырып, оның негізгі мұраты болған ұлттық дербестік пен демократиялық даму идеяларын тарихи контекстте әділ талдау.