Отандық және шетелдік туристерді көптеп тартуға мүмкіндік беретін табиғи және тарихи
Тарихи-археологиялық туризмнің маңызы
Тарихи туристік-экскурсиялық сапарларда археологиялық және тарихи ескерткіштердің орны айрықша. Археологиялық нысандардың кез келген түрі туристік экскурсия жұмысында маңызды рөл атқарады. Әсіресе Жетісудағы сақ қорғандары, Талхиз қалашығы, Оңтүстік Қазақстандағы Отырар мен Сайрам, Батыс Қазақстандағы Сарайшық секілді көне қалалардың орны туристерді ерекше қызықтырады.
Негізгі нысандар
Қорғандар, мазарлар, ортағасырлық қалалар, мемориалдар, киелі орындар.
Қызығушылық факторы
Тарихи қабаттардың көрнектілігі, бірегей табылымдар, сәулет пен мәдени жадтың сабақтастығы.
Экскурсиялық әлеует
Танымдық маршруттар, этномәдени бағдарлар, археологиялық парк пен ашық аспан астындағы музейлер.
Ежелгі дәуір мұралары: қорғандар, петроглифтер және бірегей табылымдар
Қола дәуірі және жартастағы суреттер
Қола дәуірі ескерткіштерінің маңызды түріне жартастағы петроглифтер жатады. Олардың ішінде ерекше танымал әрі бірегей нысандар: Аңырақай тауының Таңбалы сайындағы, Көксу өзеніндегі Ешкіөлмес ғибадатханасындағы, сондай-ақ Шолақ, Кіндіктас, Баянжүрек тауларындағы тастағы суреттер.
Сақ дәуірінің жәдігерлері
Біздің дәуірімізге дейінгі VI–III ғасырларға жататын сақ қорғандары археологиялық туризмнің өзегіне айналды. Бесшатыр қорымындағы жерлеу камерасы, сондай-ақ сақ жауынгерінің киімін киген әйгілі “Алтын адам” кеңінен танымал.
2001–2002 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданындағы Бердіел (Берікел) қорғанынан табылған “Сақ патшайымы” да ерекше туристік қызығушылық тудыратын нысандар қатарына жатады.
Ортағасырлық қалалар: өркениет ізі мен бүгінгі туристік бағыттар
Қалалар мен қоныстар
Ортағасырлық Түркістан, Отырар, Жаркент, Тұрбай, Құлан, Мерке, Талхиз секілді қалалар мен өзге де елді мекендер бүгінгі күні маңызды туристік нысандар ретінде танылады.
- Түркістан — тарихи-саяси орталық
- Отырар, Сарайшық, Сайрам — ортағасырлық қалалар жүйесі
- Ұлы Жібек жолы мұрасы мен қалалық мәдениет
Түркістанның айрықша орны
Түркістан — Қазақ хандығының алғашқы астанасы. Мұнда Қожа Ахмет Ясауи кесенесі орналасқан. Кесене ішінде және айналасында қазақ мемлекеті тарихында айрықша орны бар тұлғалар жерленген: Тәуке, Тәуекел, Жәңгір, Есім, Абылай хандар, сондай-ақ Қазыбек би.
Тәуеп ету (діни) туризмі: киелі орындар географиясы
Қазақстан аумағында тәуеп етуге арналған киелі нысандар көп. Олардың қатарында түркі әлеміндегі қасиетті Түркістан қаласы және Қожа Ахмет Ясауи кесенесімен бірге Абаб-Араб мешіті, Гауһар ана зираты, Әли Қожа бейіті сияқты орындар бар. Адамдар бұл мекендерге тәуеп етіп, Аллаға сиыну үшін келеді.
Отырар өңірі
Арыстанбаб кесенесі, Ибраһим ата бейіті, Қарашаш ана кесенесі.
Тұрар (Түркістан маңы)
Исмаил ата мазары.
Өңірлік нысандар
Жамбыл облысы: Айша бибі, Қарахан кесенелері. Қызылорда облысы: Артық, Айман кесенелері. Балқаш маңы: Тектау ата, Әуез бақсы және өзге киелі орындар.
Ерлік пен елдікке тағзым: мемориалдар мен ескерткіштер
Қазақ халқының азаттық күресі жолындағы батырлар мен қолбасшыларға деген құрмет мемориалдар мен ескерткіштер арқылы көрініс тапқан. Олардың қатарына Алматы облысындағы Райымбек пен Қарасай батыр ескерткіштері, Қордайдағы Өтеген батыр (Жамбыл облысы), Ақтөбедегі Есет батыр, Солтүстік Қазақстандағы Ағынтай мен Қарасай, Астанадағы Қаракерей Қабанбай ескерткіштері кіреді.
Тарихи кеңістіктер
Ордабасы мен Аңырақай шайқасы өткен жазықтар, Ұлытауда үш жүздің басы қосылған орындар — ұлттық тарихи жадтың өзекті нүктелері.
Қастерлі нысандар
Жошы хан және Алаша хан кесенелері, Алматыдағы Тәуелсіздік монументі, Астанадағы бірқатар ескерткіштер туристік нысандар қатарын толықтырады.
Мәдени-тарихи естелік орындар
Қазақстандағы құнды мәдени ескерткіштерге Қозы Көрпеш–Баян сұлу, Еңлік–Кебек кесенелері, сондай-ақ Шоқан Уәлиханов, Қажымұқан Мұңайтпасұлы мемориалдары жатады. Сонымен бірге Сұлтан Бейбарыс, Құрманғазы мен Дина Нұрпейісова, Абай Құнанбаев, Абылай хан, Әлия мен Мәншүк, Амангелді Иманов, Ілияс Жансүгіров, Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов және басқа да көптеген тұлғаларға арналған естелік орындар туристік қызығушылық тудырады.
Қойлық (Қиялық): сәулет нысандары және туризмді дамыту міндеті
Ерте ортағасырлық бірегей нысан: мұсылман моншасы (хамам)
Туристерді ерекше қызықтыратын ерте ортағасырлық сәулет-құрылыс нысандарының бірі — ежелгі Қойлық қаласының шығыс шетіндегі мұсылман моншасы (хамам).
Ірі сауда орталығының айғағы: будда храмы
Ежелгі Қойлықтың ірі сауда орталығы болғанын дәлелдейтін, жақсы сақталған әрі туристік тұрғыдан аса тартымды екінші нысан — қаланың солтүстік-батыс шетіндегі ауданы 400 шаршы метрден асатын будда храмы.
Храмның құрылымы мен инженерлік шешімдері
Жоспарлануы
Храм табынатын кең орталықтан және оған жапсарлас бірнеше қосалқы бөлмеден тұрады. Орталық бөлме (48–50 м²) ғибадат ету қызметін атқарған.
Құрылыс параметрлері
Ғимараттың биіктігі — 3 м, қабырғаларының қалыңдығы — 80 см. Кіреберіс бөлме дәліз қызметін атқарған.
Материалдар мен жүйелер
Іргетаста күйдірілген кірпіш қолданылып, үстіне 5–6 қатар шикі саз кірпіш қаланған. Қабырға бойындағы қуыс қатарлар желдету, ылғалдан қорғау немесе жылу-түтін жүретін жүйе қызметін атқаруы мүмкін.
Орталық бөлменің табанынан 1–2 метр биіктікте қабырға бойлай көлбей қаланған арасы қуыс екі қатар кірпіш бар. Қуыс дәліз арқылы орталық бөлмені өзге кеңістіктермен байланыстыратын есік жақтауының ізі де байқалады.
Қалпына келтіру және қорық-парк құру қажеттілігі
Елбасының 2005 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында белгіленген бағыттарға сәйкес, ежелгі Қойлық қаласын туризмнің ірі орталығына айналдыру үшін археологиялық қазба жүргізілген нысандарды — шығыс моншасын, бай саудагердің үйін, мұсылман мешітін, будда храмын — ортағасырлық бастапқы қалпына келтіріп, реставрациялауға мемлекет тарапынан едәуір қаржы бөлу қажет.
Қаржы тапшылығына байланысты археологиялық зерттеулер жүргізілген сәулет-құрылыс нысандары сыртқы факторлардың әсерінен бұзылып, тартымдылығын жоғалтуда. Сондықтан Қойлық (Қиялық) қаласын туризмнің ірі орталығына айналдыру үшін шығыс моншасын және әлеуметтік-экономикалық мәні бар өзге нысандарды толық қалпына келтіріп, ашық аспан астындағы тарихи-археологиялық қорық-парк құру — кезек күттірмес міндеттердің бірі.
Туризмді дамытуға негіз болатын алғышарттар
Қолда бар деректерді талдау туризмді дамытудың, халықты жұмыспен қамту мен әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсартудың нақты мүмкіндіктерін көрсетеді. Бұл бағытқа ықпал ететін негізгі алғышарттар төмендегідей:
- Еліміздің оңтүстік-шығысындағы «дәліз» қызметін атқаратын Алматы облысы аумағының қолайлы көліктік жағдайы.
- Қытаймен тікелей мәдени, сауда-экономикалық байланыстарды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін қолайлы геосаяси жағдай.
- Отандық және шетелдік туристерді тартуға мүмкіндік беретін табиғи және тарихи-мәдени ескерткіштердің халықаралық маңызы, Алматы–Өскемен және Алматы–Жаркент–Қорғас тас жолдары мен теміржол бағыттарына жақындығы.