Осы ерекшеліктер кәсіби (пәннің) әрекетіне ықпал етеді
Кәсіби іс-әрекеттегі объективтік және субъективтік диалектика
Қазіргі философиялық және әлеуметтік-психологиялық зерттеулер кез келген кәсіби іс-әрекетте (рухани болсын, материалдық болсын) әрдайым объективтік–субъективтік сипат көрінетінін дәлелдейді. Белгілі бір кезеңде бұл сипат тұлғаның диалектикалық байланысы ретінде байқалады: адам іс-әрекет субъектісі ретінде өз қызметінің объектісімен (пәнімен, үдерісімен, құбылысымен) тоғысады. Дәл осы ерекшелік кәсіби әрекеттің бағытына, мазмұнына және нәтижесіне ықпал етеді.
Ал психологиялық және өзге де тұлғалық қасиеттер адамның қайталанбайтын даралығын — оның жекеше, субъективтік-тұлғалық болмысын танытады. Бүгінде әртүрлі ғылым және өнер салаларындағы мамандар іс-әрекеттің уәжділігіне, мазмұнына, үдерістік жағына және қорытынды нәтижесіне әсер ететін субъективтік-тұлғалық фактордың рөлін айқындауға ерекше мән беріп отыр.
Негізгі ой
Объективтік пен субъективтіктің диалектикасы тұлғаның өнермен байланысында айқын көрінеді. Ал белсенді тұлғалық әлемді көркемдік тұрғыдан түсіну — өнердің іргелі принциптерінің бірі.
Б.А. Покровскийдің пайымынша, мәселе автордың интонациялық бейнесін ғана табу және түсінуде емес, ең алдымен өзіндік актерлік шеберлікті табуда. Осы принципті қарастырғанда ғылым мен көркемдіктің бірлігі туралы мәселе туындайды.
Музыкалық-педагогикалық мәселелерді әдіснамалық талдау: тұлғалық өлшем
Мысалы, музыкалық-педагогикалық мәселені әдіснамалық талдау барысында оны нақты педагог-музыкант нақты жағдайларда, нақты жұмыс үдерісінде және кәсіби деңгейінің дамуында жүзеге асырады. Мұнда педагог-музыкант өнер заңдылықтарына сүйене отырып, ғылым мен көркемдіктің бірлігін тұлғалық-шығармашылық қатынас арқылы пайымдайды.
Талдауда маңызды сұрақтар
- Мәселені шешуде философиялық, жалпығылыми және арнайы білім қалай қолданылады?
- Осы білім мәселені түсіндіруге жеткілікті ме, әлде қосымша тұжырым қажет пе?
- Педагог-музыканттың жеке ұстанымы, ізденісі және кәсіби позициясы қандай?
Объективтік пен субъективтік байланыс принципін іске асыруда, әдіснамалық талдау деңгейі қаншалықты объективті болғанымен, ол бәрібір тұлғалық-шығармашылық сипатпен қатар жүреді. Талдау нәтижесінде қолданылатын ғылыми құралдар — білім, категория, дәлел — зерттеушінің «жанды ойы» мен ішкі сезіну тәжірибесі арқылы мәнге ие болады.
Д.Б. Кабалевский тәжірибесі: ғылымилық пен көркемдіктің бірлігі
Д.Б. Кабалевскийдің музыкалық-педагогикалық іс-әрекетінде объективтік және субъективтік байланыс принципі нақты жүзеге асты. Ол тек композитор, музыкатанушы, орындаушы немесе педагог ретінде ғана емес, ең алдымен музыкалық өнердің табиғатын терең түсінетін, қоршаған әлемге өзіндік көзқараспен қарайтын, бағалай білетін тұлға ретінде танылды. Бұл — оның субъективтік-тұлғалық мінез ерекшелігін көрсетеді.
Музыка пәнінің ерекшелігі мен мақсатын айқындауда ол Б.В. Асафьевтің және басқа да педагог-музыканттардың идеяларына сүйенді. Сонымен бірге әдіснамалық мақсаттар мен міндеттерді шешуде өзіне тән «кілтін» тапты.
1) Нақты ұстаным
Оқу бағдарламасының принциптері мен әдістері музыканың өз табиғатынан, нақтырақ айтқанда оның интонациялық-бейнелеушілік болмысынан туындауы тиіс.
2) Тәрбиелік байланыс
Мектептегі музыка сабақтары жас ұрпақтың рухани-адамгершілік тәрбиесімен ажырамас байланыста болуы керек.
Осы екі мақсатты Кабалевский өзінің тұжырымдамасында музыкалық-педагогикалық үдерісте тақырыптылық ұйымдастыру принципі арқылы шешті. Жаңа бағдарламаның тақырыптылығы — бұл баспалдақ: әр басқыш (тақырып) оқушыны музыкалық мәдениетті меңгеруге біртіндеп жетелейді. Бір басқыштың түсіп қалуы бағдарламаның тұтастығын бұзады және оның шығармашылық, музыкалық-педагогикалық мәнін әлсіретеді.
Мәңгілік мәселе
Музыка сабағының біртұтастығын қалай сақтау және оны мазмұндық жағынан қалай негіздеу керек?
Музыканың ерекшелігін терең сезіне отырып, композитор музыкалық өнердің заңдылықтарына сүйеніп, оқу бағдарламасына өзіндік қисын ұсынды. Музыкалық білім мен икемділікті зерттей отырып, ол оны тұлғалық-шығармашылық тұрғыдан қарастырды; соның нәтижесінде музыкалық білім беру мазмұнының компоненттері туралы түсінік кеңейіп, нақтыланды.
Мұғалім тұлғасы және музыкалық мұраның орны
Кабалевский концепциясында бағдарламаның айқын бағыты байқалады: оқушының құлықтылығы мен эстетикалық тәрбиесін дамыту, өнерді өмірмен байланыстыра түсіндіру, сондай-ақ мәдениеттің басқа да көріністерімен сабақтастыру. Бұл ұстаным жалпы педагогика мен музыкалық білім беру педагогикасындағы (В.А. Сухомлинский, В.Н. Шацкая) негізгі тезистермен үндеседі.
Осыған байланысты оқу-педагогикалық үдерісте өткен музыкалық мұраның рөлі айрықша: ол мазмұнды тереңдетеді, дүниетанымды кеңейтеді, құндылықтарды нақтылайды.
Бірінші кезектегі талаптар
- Мұғалімнің балаға ізгі, құрметке негізделген көзқарасы.
- Мұғалімнің шығармашылық әлеуеті және сабақтың адамгершілік, жоғары рухани қарым-қатынасқа құрылуы.
- Шығармашылық белсенділік пен мақсаттылықтың тұрақты болуы.
«Адамның шығармашылық бастамасы, өз еңбегінде шығармашылық қатынасы болмаса, онда маман — жаратушы мен жай ғана маман — кәсіпкердің арасын айыратын шекара пайда болады».
— Д.Б. Кабалевский
Қорытындылай айтқанда, әдіснамалық талдау үдерісінде объективтік пен субъективтіктің байланыс принципі маманның психологиялық ерекшелігі мен шығармашылық болмысында, музыкалық-педагогикалық мәселе ізденісіндегі ғылымилық пен көркемдіктің бірлігінде нақты көрініс табады.