Ауыл шаруашылық мал басының кеміп кетуі
Қазақстан Республикасында агроөнеркәсіптік кешенді (АӨК) дамыту — экономиканың тұрақты өсіміне, ауылдық аумақтардың әл-ауқатына және ұлттық азық-түлік қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін стратегиялық бағыт. Елдің табиғи-ресурстық әлеуеті ауыл шаруашылығын әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан жедел дамытуға жеткілікті мүмкіндік береді. Алайда бұл әлеует толық іске асуы үшін нарық жағдайында аймақтардың табиғи-экономикалық ерекшеліктерін ескеретін, нәтижеге бағытталған саясат қажет.
АӨК дамуының стратегиялық логикасы
Аймақтық агроөнеркәсіптік даму стратегиясының мазмұны нақты әлеуметтік-экономикалық ахуалмен айқындалады. Ол екі ірі факторлар тобына сүйенеді:
Ішкі факторлар
- табиғи ресурстар және климат;
- экономиканың нақты жағдайы мен құрылымы;
- мамандану және өндірістік кооперация;
- шағын және орта бизнестің даму деңгейі;
- аймақтық нарықтың қалыптасуы және инфрақұрылым.
Сыртқы факторлар
- мемлекеттің экономикалық және аймақтық саясаты;
- елдің әлемдік экономикадағы орны;
- экспорт-импорт мүмкіндіктері;
- әлемдік нарық конъюнктурасы.
Тиімді стратегия аймақтың ішкі ресурстарын ұтымды пайдаланумен қатар, сегменттік нарықты, шағын бизнесті, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды жүйелі жетілдіруді талап етеді.
Нарық жағдайындағы өзгерістер және негізгі үрдістер
Нарықтық реформалар кезеңінде Қазақстанның ауыл шаруашылығы елеулі трансформациядан өтті. 2003 жылы саланың жалпы өнімі 1990 жылмен салыстырғанда екі еседен астам төмендеді. Жан басына шаққандағы өндіріс көлемі де азайды: астық — 63%, ет — 49%, сүт — 82%, жұмыртқа — 57% деңгейінде болды. Бұл кезеңде картоп өндірісі 10% өсіп, көкөніс пен бақша дақылдары 94% артты.
Өсімдік шаруашылығының құбылмалылығы
Өнім көлемі жыл сайын табиғи-климаттық жағдайларға тәуелді түрде айтарлықтай өзгеріп отырады. Сондықтан тәуекелдерді басқару, сақтандыру және технологиялық тұрақтандыру тетіктері шешуші рөл атқарады.
Мал шаруашылығының баяу өсуі
Мал шаруашылығы өнімдерінің өсімі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, белгілі бір өсім байқалды. Дегенмен өнімділік әлі де саланың серпінді дамуына жеткілікті үлес қоса алмай отыр.
Дамуды тежейтін факторлар
Өндірушілердің бағалауынша, ауыл шаруашылығы дамуына кедергі келтіретін негізгі себептер төмендегідей:
Сонымен қатар ауыл шаруашылығының қаржылық жағдайына маусымдық фактор, өндіріс шығындарының жоғары болуы, дебиторлық және кредиторлық қарыздардың өсуі ықпал етеді. Қарыз жүктемесі шаруа қожалықтарының мемлекеттік несиені уақтылы өтеуін қиындатып, келесі жылдары қолдау алуға кедергі келтіреді.
Мемлекеттік бағдарламалар және жаңа сапаға көшу
2003–2004 жылдары агроөнеркәсіп кешенінің дамуына негіз бола алатын екі маңызды құжат қабылданды:
- 2003–2005 жылдарға арналған Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасы.
- 2010 жылға дейін селолық аумақтарды дамытудың мемлекеттік бағдарламасы.
Бұл бастамалар агробизнестің оңтайлы құрылымын қалыптастыруды, агротехнология деңгейін көтеруді, маркетингтік стратегияға көшуді, ішкі нарықта импортты алмастыруды, экспортты арттыруды және ауылдың әлеуметтік дамуын жеделдетуді көздеді. Дегенмен мақсаттарға жету үшін өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру және өндірісті әртараптандыру шешуші шарт ретінде көрінеді.
Сұраныс шектеуі және өңдеу үлесінің төмендігі
Саладағы күрделі мәселелердің бірі — ауыл шаруашылығы өніміне сұраныстың шектелуі. Азық-түлікке мемлекеттік дотациялардың болмауы халықтың сатып алу қабілетін төмендетті: 2002 жылы жан басына шаққандағы тұтыну ғылыми негізделген норманың ет бойынша 54%, сүт — 57%, жұмыртқа — 39% деңгейінде қалыптасты.
Өңдеуші кәсіпорындардың шикізатқа қажеттілігі де қысқарды. Министрлік деректері бойынша өндірілген өнімнің өнеркәсіптік өңдеуден өткен үлесі төмен болды: сүт — 11%, ет — 10%, дәнді дақылдар — 14%, майлы дақыл тұқымы — 48%.
Жеке қосалқы шаруашылықтардың (ЖҚШ) рөлінің күшеюі
Нарықтық кезеңнің айқын ерекшелігі — халықтың жеке қосалқы шаруашылықтарының ауыл шаруашылығы өнімін өндірудегі үлесінің өсуі. 1990–1992 жылдары 31% болған үлес 2002 жылы 51%-ға дейін артты. Статистикалық деректер бойынша ЖҚШ өсімдік шаруашылығында 26%, ал мал шаруашылығында 87% үлеске жетті.
Негізгі өндіруші
Бүгінде ЖҚШ ет, сүт, көкөніс, бақша дақылдары, жеміс-жидек және картоп бойынша негізгі өндіруші саналады.
Өндірістің өсуі
ЖҚШ ішінде ет өндіру 10%, сүт 30%, картоп 22%, жеміс-жидек 38% өсіп, көкөніс пен бақша өнімдері 2,9 есеге артты.
Қажеттілікті өтеу
2001–2002 жылдары халықтың етке сұранысының 87–89%-ы, сүтке 78–80%-ы, көкөніске 95–96%-ы ЖҚШ есебінен өтелді.
2004 жылғы егіншілік құрылымы және өнім динамикасы
2004 жылдың I жартыжылдығында өсімдік шаруашылығы өнімдері 6,4 млрд теңгеге өндірілді (2003 жылмен салыстырғанда 2% жоғары). Егіс жұмыстары аяқталған соң ауыл шаруашылығы жерлерінің жалпы көлемі 17,4 млн гектарға жетті.
Егіс құрылымындағы басымдықтар
- дәнді дақылдар — 13,2 млн га (егістің шамамен 80%-ы);
- сұлы (22,6%) және арпа (12,6%) егісінің кеңеюі мал шаруашылығына ресурс базасын күшейтті;
- қант қызылшасы — 23,5 мың га (негізгі аймақтар: Алматы және Жамбыл облыстары), бірақ көлемі сұранысты толық жабуға жеткіліксіз;
- мақта егісі 8,6% өсті және бұл үрдіс бірнеше жыл қатарынан сақталуда.
Азық-түлік қауіпсіздігі: міндеттер мен қатерлер
Азық-түлік қауіпсіздігінің негізгі міндеттері:
Өзін-өзі қамтамасыз ету
Ішкі өндіріс есебінен негізгі азық-түлік өнімдерімен тұрақты қамтамасыз етуге жағдай жасау.
Сыртқы тәуекелге дайындық
Баға шоктары және басқа да төтенше жағдайларда қажетті көлемде импорт жасау үшін қаржылық және логистикалық мүмкіндік сақтау.
Ішкі қатерлер тізбесі
- 1.аграрлық сектордағы созылмалы дағдарыс;
- 2.егіс көлемінің қысқаруы және астық түсімінің төмендеуі;
- 3.мал басының кемуі;
- 4.қайта өңдеу мен сақтау инфрақұрылымының жеткіліксіз дамуы;
- 5.ауыл шаруашылық машиналарын жасау саласындағы дағдарыс;
- 6.табиғи апаттарға дайындықтың төмендігі;
- 7.агрономиялық кадрлар даярлау сапасының әлсіздігі;
- 8.ауыл жастарының қалаға жаппай көшуі және демографиялық әлсіреу.
ЖҚШ-ты қолдаудың басым бағыттары
ЖҚШ-тың әрі қарай дамуы көбіне осы секторды қолдауға бағытталған мемлекеттік саясатқа тәуелді. Басым бағыттар төмендегідей жүйеленеді:
1) Құқықтық мәртебені нақтылау
ЖҚШ туралы арнайы заң қабылдап, оның құқықтық статусын айқындау; тиісті жарна төлеген жағдайда ЖҚШ иелерін зейнетақы және әлеуметтік сақтандыру жүйесіне ерікті түрде қосу тетіктерін қарастыру.
2) Нарықпен тікелей байланыс және кооперация
ЖҚШ-тың ауыл шаруашылық және өңдеуші кәсіпорындармен, сауда ұйымдарымен тікелей қатынасын күшейту және бірлесуін ынталандыру. Өндірістік-техникалық сервистерді (жем дайындау, жер өңдеу, өнім өткізу, техника алу, жабдықтау) коммуналдық кәсіпорындар мен маманданған кооперативтер арқылы дамыту маңызды.
Перспективалы модельдердің бірі — контрактілік (келісімшарттық) ауыл шаруашылығы: кәсіпорын ЖҚШ-қа ресурстар, төл, қажет болса несие береді; ал ЖҚШ өнім өндіреді және өткізу арнасына қол жеткізеді. Мұндай тәжірибе Еуропа елдерінде және АҚШ-та дамыған, әрі бұрынғы жүйелерде де қолданылған.
3) Несиелеу және сақтандыру тетіктері
Селолық несиелік және сақтандыру кооперативтерін дамыту; банк несиесі мен кооператив пайызы шығындарының бір бөлігін субсидиялау; ЖҚШ-қа арналған арнайы қарыз қорларын құру.
4) Кооперативтерге біріктіру
Жер учаскелеріне жеке меншік сақтала отырып, мүліктік және қаржылық жарналар есебінен ортақ қор құратын ерікті кооперацияны кеңейту.
5) Жергілікті өзін-өзі басқаруды күшейту
Ауыл деңгейінде басқару мен сервисті ұйымдастырудың тиімділігін арттыру — ЖҚШ қолдауын жергілікті жерде нақты нәтижеге жақындатады.
Қолдау шараларының практикалық пакеті
- халыққа төл мен балапан сату, бордақылау үшін бөліп беру және кейін кәсіпорын арқылы өткізу;
- картоп және басқа дақылдар тұқымын қолжетімді ету;
- көкөніс, жеміс-жидек, сүт және етті сатып алуды ұйымдастыру, сүт қабылдау пункттерін ашу;
- жемге, тыңайтқыштарға, өсімдік қорғау құралдарына және ветеринарлық препараттарға жеңілдікті баға белгілеу;
- мал азығын аванс арқылы беру;
- асылдандыру, ветеринарлық, фитосанитарлық және агротехникалық қызметтердің мемлекеттік жүйесіне ЖҚШ-ты кеңінен қосу.
Нәтижелік бағыттар және қысқаша қорытынды
Агроөнеркәсіптік кешенді елеулі ілгерілету үшін үш іргелі бағыт ерекшеленеді: біріншісі — азық-түлік өнімдері бойынша өзін-өзі қамтамасыз етуге басымдық беру; екіншісі — АӨК қалыптасуына әсер ететін салаларды (өңдеу, сақтау, логистика, сервистік қызметтер) дамыту; үшіншісі — ауылда өмір сүру сапасын арттыру (мәдениет, денсаулық сақтау, білім беру).
2004 жылғы негізгі көрсеткіштер
- астық өндіру көлемі — 10,5 млн тонна;
- мақта өндірісі — алдыңғы жылмен салыстырғанда 9% жоғары;
- өсімдік шаруашылығы өнімінің көлемі — 271,9 млрд теңге;
- ірі қара және құс саны — 6,8% өсті.
Түйін
Мал шаруашылығы өнімінің өсуі көбіне мал санының артуымен байланысты болды, ал өнімділіктің жақсаруы әлі де жеткіліксіз. Сондықтан сапаны көтеру, сервистік құрылымдар құру, жаңа технологияларды енгізу және ауылға арналған кадр даярлау — саланың ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін анықтайтын негізгі басымдықтар.