Қазақша рефераттар

Спартандар илоттар мен периэктерді басып - жаншып тастайтын

Спартаның пайда болуы: Лакедемоннан әскери мемлекетке дейін

Спарта (көне грекше: Σπάρτη, лат. Sparta) немесе Лакедемон (Λακεδαίμων, лат. Lacedaemon) — ежелгі грек қала-мемлекеті (полис). Ол бастапқыда Эврот өзенінің алабындағы Лаконика аймағында қалыптасып, кейін б.з.б. VI–I ғасырларда Пелопоннестің оңтүстігіне ықпалын кеңейтті.

Негізгі атаулар мен кеңістік

  • Спарта — қала атауы; ал ел өздерін көбіне Лакония жұрты деп таныған.
  • Алғашқы тірек аумақ — Эврот аңғары; кейінгі кезеңде — Пелопоннестің оңтүстігі.
  • Гомердің “Илиадасы” бойынша, Спарта Лаконикадағы ахейлік қауымдардың бірі ретінде аталады.

Хронология (қысқаша)

  1. Б.з.б. XII ғ. шамасы: дорийліктер Пелопоннеске басып кіріп, бұрынғы қоныстарды күйретеді.
  2. Б.з.б. X–IX ғғ.: археологиялық деректер бойынша жаңа дорийлық қоныс Эврот бойында қалыптасады.
  3. Б.з.б. VIII–VI ғғ.: көрші өңірлерді жаулап алып, аумақты ұлғайтады.
  4. Б.з.б. 431–404: Афинамен Пелопоннес соғысында жеңіске жетіп, біраз уақыт үстемдік орнатады.
  5. Б.з.б. 371–362: соғыстарда ауыр жеңілістерге ұшырап, қуаты әлсірейді.
  6. Б.з.б. 338: Македонияға, 146: Римге бағынады; дербес мемлекет ретінде жойылады.

Спарта қоғамының қалыптасуы және таптық құрылым

Спарта мемлекетінің қалыптасуына әсер еткен маңызды факторлардың бірі — жаулап алу соғыстарының қоғамды таптарға жіктеуі. Дорийліктер жергілікті ахей тайпаларымен араласып, жаңа қоғамдық құрылым қалыптастырды; кейін көрші Мессенияны жаулап алу арқылы жер қорын кеңейтті.

Үш негізгі әлеуметтік топ

Спартиаттар (спартандықтар)

Толық құқылы азаматтар. Жер үлестері мұраға беріліп, негізгі міндеті — әскери қызмет болды.

Периэктер

Жеке басы ерікті, бірақ саяси құқы шектеулі қауым. Көбіне қолөнер, сауда және шаруашылық істерімен айналысты.

Илоттар

Тәуелді халық; құқықтары құлдыққа жақын болды. Жер өңдеп, өнімнің едәуір бөлігін спартиаттарға өткізді.

Спартаның жаулап алған жерлері мемлекеттік меншік деп танылып, спартиаттарға пайдалануға берілді. Жерді сатуға тыйым салынды, ал еңбек күші ретінде илоттар бекітілді.

Саяси құрылым: дәстүр мен әскери тәртіп

Спартаның саяси жүйесі рулық-тайпалық сипаттың ұзақ сақталуымен және әскери тәртіптің үстемдігімен ерекшеленді. Жоғарғы орган — халық жиналысы (апелла). Мемлекетті екі әулеттен шыққан екі патша басқарды: олар әскери жасақты бастап, діни міндеттер атқарды. Ішкі және сыртқы саясаттағы маңызды мәселелерді ақсақалдар кеңесі (герусия) шешті.

Экономикалық бейне

  • Қолөнер мен сауда салыстырмалы түрде нашар дамыды; аграрлық қауым сипаты басым болды.
  • Алтын-күміс ақшаны қолдануды шектеу арқылы байлықтың шоғырлануына тосқауыл қоюға ұмтылды.
  • Сән-салтанатқа, қымбат бұйымдарға және шетелдік тауарларға шектеулер қойылды.

Мәдени ұстаным

Спартада сәулет пен өнерге ерекше басымдық берілмеді. Қоғамның негізгі мақсаты — әскери қуатты күшейту және ішкі тәртіпті қатаң сақтау болды.

Спарталық тәрбие: мемлекет үшін өсірілген жауынгер

Спарталық өмір салтының өзегі — тәрбие мен әскери дайындық. Балалар жеті жасынан қоғамдық тәрбие жүйесіне алынып, қатаң тәртіпке бағындырылды. Тәрбиенің түпкі мақсаты — шыныққан, төзімді және тәртіпке мойынсұнатын жауынгер қалыптастыру.

7–18 жас аралығы: қатаң мектеп тәртібі

Тұрмыс пен шынығу

Қарапайым киім, жалаң аяқ жүру, қатты төсеніште ұйықтау сияқты талаптар арқылы төзімділікке үйретілді.

Дене және әскери дайындық

Дене шынықтыру, әскери машық, тәртіп және ұжымдық өмір салты күнделікті тәжірибеге айналды.

Сөз мәдениеті

Қысқа да нұсқа сөйлеу, өзін ұстай білу және ортақ мүддені жоғары қою талап етілді.

Дәстүрлі деректерде бұл жүйе Ликург заңдарымен байланыстырылып, балаларды жалдамалы мұғалімдерге беру құпталмағаны айтылады. Балалардың оқитын орны ретінде “агела” атауы кездеседі; оны қабілетімен көзге түскен бала басқарғаны туралы мәліметтер бар.

Әйел тәрбиесі: дені сау ана — дені сау ұрпақ

Ежелгі Грекияда әйел тәрбиесіне ерекше мән берілген сирек полистердің бірі — Спарта. Мұнда “дені сау бала — дені сау анадан туады” деген түсінік кең тарады. Қыздар да гимнастикамен, спортпен айналысып, сауаттылықтың қарапайым дағдыларын меңгергені айтылады. Үй шаруасының көп бөлігі илот әйелдерінің мойнында болды.

Сиссития және азамат мәртебесі

Ересек спартиаттардың өмірінде сиссития (ортақ дастарқан, әскери-азаматтық қауым) маңызды орын алды. 20 жасынан бастап ерікті спартандар сисситияға қатысып, қауымға мүшелік үшін белгілі бір заттай үлес қосуға тиіс болды. Сисситияда бірге жаттығып, бірге тамақтанып, бірдей тәртіпке бағынды.

“Теңдер қауымы” қағидасы

Сиссития мүшелері “тең адамдар қауымына” кіреді деп есептеліп, саяси құқықтарға жол ашылды. Алайда үлес қоса алмаған кедейленген спартиат қауымнан шығарылып, сонымен бірге саяси құқығын да жоғалтуы мүмкін еді.

Құқықтың толық іске асуы

Деректерде азаматтардың құқықты толық пайдалануы 30 жаспен байланыстырылып айтылады. Бұл жасқа дейін қоғамдық тәртіпке тәуелділік күшті болып, күн тәртібінің едәуір бөлігі әскери ортада өтетін.

Қақтығыстар, үстемдік және құлдырау

Спарта әскери тәртіп арқылы ұзақ уақыт қуатты мемлекетке айналды. Б.з.б. VI ғасырдың соңында Пелопоннес одағына жетекшілік етіп, Грекиядағы ықпал үшін Афинамен ұзақ соғыс жүргізді. Пелопоннес соғысында жеңіске жеткенімен, ішкі дағдарыстар мен әлеуметтік қайшылықтар әскери әлеуетті әлсіретті.

Илот көтерілістері және таптық қайшылық

Илоттардың ауыр қанауға қарсы қарсылығы бірнеше рет көтеріліске ұласты. Ерекше ірі қозғалыстардың бірі ретінде б.з.б. 464–455 жылдардағы көтеріліс аталады. Бұл оқиғалар ежелгі Грекиядағы таптық күрестің аса ірі көріністерінің бірі болды.

Ақырында Спарта б.з.б. 338 жылы Македония ықпалына, ал б.з.б. 146 жылы Рим билігіне өтті. Осылайша, ежелгі дәуірдің ең қатал әскери-қоғамдық жүйелерінің бірі тарих сахнасынан кетті.