Экономикалық өсудің кедейліктің деңгейіне ықпалы
Кіріспе
Бүгінгі күні кедейшілік кез келген мемлекет үшін өзектілігін жоғалтпайтын мәселе. Ол басқару органдарының тұрақты назарын қажет ететін ең маңызды әлеуметтік проблемалардың бірі ретінде қарастырылады.
Қазақстандағы кедейшілік әлеуметтік-экономикалық, саяси, мәдени-психологиялық және табиғи факторлардың ықпалымен қалыптасады. Кедейлік — адам мен отбасының өмір сүруінің барлық қырларын қамтитын күрделі әлеуметтік құбылыс. Сондықтан ол тек өмір сүру деңгейін сипаттайтын көрсеткіш қана емес, қоғамның жалпы тұрмыс-тіршілігінің сапасын айқындайтын өлшем: халықтың әлеуметтік жағдайы, тұрмысы және экономикалық ахуалы қаншалықты қанағаттанарлық екенін көрсетеді.
Негізгі ой
- Кедейлік әлеуметтік теңсіздік пен экономикалық тәуелділікті күшейтеді.
- Мәселе тек табыс деңгейімен шектелмей, қоғамдағы тұрақтылыққа тікелей әсер етеді.
- Тиімді саясат үшін өлшемдер мен деректердің нақтылығы шешуші рөл атқарады.
Кедей адамдар мемлекет алдында экономикалық тұрғыда тәуелді болады: мемлекеттік қолдаусыз отбасының материалдық жағдайын қамтамасыз ету мүмкіндігі шектеулі әлеуметтік топ қалыптасады. Сондықтан көптеген елдерде мемлекеттік күш тек экономикалық өсуді ынталандыруға ғана емес, сонымен бірге тұрмысы төмен халықты әлеуметтік қорғау жүйесін дамытуға да бағытталады.
Кедейлік қоғам өмірінің барлық саласына ықпал етеді. Оны азайту үшін ең алдымен кедейліктің негізгі себептеріне назар аудару қажет. Әлеуметтік теңсіздік, жұмыссыздық, әлеуметтік жанжал, қылмыс, дискриминация және өмір шындығынан оқшаулану сияқты құбылыстардың бір бөлігі кедейліктің салдары ретінде көрініс табады.
Қазақстанда халықты «кедей» топқа жатқызудың біріздендірілген, нақты қабылданған критерийлері әлі де жеткіліксіз. Бұған қоса, кедейліктің ауқымын дәл бағалауда халықтың орташа табысы туралы деректердің толық әрі сапалы болмауы белгілі бір қиындық туғызады. Дегенмен кедейліктің негізін айқындау бай және кедей топтардың арасындағы айырмашылықты нақтылауға, сондай-ақ ресурстарды қай аймаққа басым бағыттау қажеттігін көрсетуге мүмкіндік береді.
Қазіргі нарықтық экономика жағдайында әлеуметтік жағдайы төмен топтарға арналған көмек көрсету бағдарламалары белсенді әрі тиімді жұмыс істеуі тиіс. Қазақстанда ұзақ уақыт бойы әлеуметтік саясаттың негізгі шаралары әлеуметтік қамсыздандыру тетіктері арқылы жүзеге асырылды; әлеуметтік кепілдіктерге бағытталған бірқатар заңдар қабылданды. Алайда бұл шаралар күтілген нәтижені толық бере алмады: кедейлік мәселесі көптеген посткеңестік елдердегідей күрделене түсті.
Бұрыннан қалыптасқан әлеуметтік қамтамасыз ету саясаты бүгінгі таңда нарықтық экономика талап ететін әлеуметтік қорғау жүйесімен толық алмастырылған жоқ. Соның салдарынан қарттар, еңбекке жарамсыз мүгедектер және жалғызбасты аналар, әсіресе ауылдық аймақтарда, аса қиын әлеуметтік жағдайда қалып отыр. Бұл мемлекеттің осал топтары үшін ең төменгі біркелкі әлеуметтік стандартты қамтамасыз ету қажеттігін айқын көрсетеді.
Аймақтық ерекшеліктерді ескермеу және бұл мәселенің тереңдеуіне ықпал ететін факторларға жеткілікті мән бермеу кедейлікпен күрес шараларының баяу жүруіне әкеледі. Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың бір үндеуінде елдің күрделі мәселелерін шешуде саясат пен бизнестің жауапкершілігі қатар екені атап өтілген. Алайда практикада еңбекке қабілетсіз азаматтарға қолдау көрсету орнына, олардың құқығы мен мүддесіне нұқсан келтіретін жағдайлар да кездеседі.
Зерттеу жұмысының мақсаты
Кедейлікпен күресуге бағытталған мемлекеттік стратегияларды талдап, олардың халықтың тұрмысына тигізетін ықпалын көрсету. Сонымен қатар аймақтық деңгейдегі кедей халықтың қазіргі жағдайына жалпы сипаттама беру.
Ақпараттық база
Қазақстан Республикасының ресми статистикалық деректері, БҰҰ жүргізген зерттеулердің нәтижелері және кедейлікпен күрес жөніндегі қабылданған бағдарламалардың материалдары қолданылды.
1-бөлім. Кедейлік әлеуметтік проблема ретінде
1.1 Кедейлік түсінігі және оны зерттеу бағыттары
Кедейлік — адамның және отбасының өмір сүру сапасын төмендететін, базалық қажеттіліктерін толық өтеуге мүмкіндік бермейтін әлеуметтік жағдай. Ол экономикалық көрсеткіштермен қатар қоғамдық қатынастардың, теңсіздіктің және әлеуметтік саясаттың тиімділігін сипаттайтын кең ауқымды феномен ретінде зерттеледі.
1.2 Кедейлік және оның өлшемі
Қазақстанда кедейлікті өлшеудің кең тараған тәсілі — табысы күнкөріс минимумынан төмен халықтың үлесін есептеу. Өлшемдердің анықтығы әлеуметтік қолдау шараларын әділ жоспарлауға, мақсатты топтарды дұрыс айқындауға және аймақтар арасындағы айырмашылықты нақты көруге мүмкіндік береді.
1.3 Қазақстанда кедейліктің пайда болу себептері мен алғышарттары
Кедейліктің қалыптасуына бір мезгілде бірнеше фактор әсер етеді: экономикалық теңсіздік, жұмыссыздық, әлеуметтік қорғау жүйесінің жеткіліксіздігі, аймақтардың даму деңгейіндегі алшақтық және әлеуметтік осал топтардың мүмкіндіктерінің шектеулілігі. Бұл алғышарттарды жүйелі түрде талдау — тиімді саясат құрудың негізгі шарты.
2-бөлім. Қазақстандағы кедейліктің осы заманғы жағдайы
2.1 Кедейлік пен теңсіздік
Кедейлік теңсіздікпен тығыз байланысты: табыс пен мүмкіндіктердің тең бөлінбеуі әлеуметтік мобильділікті төмендетіп, қоғамдағы әлеуметтік кернеуді күшейтеді.
2.2 Экономикалық өсудің кедейлік деңгейіне ықпалы
Экономикалық өсім кедейлікті төмендетудің маңызды факторы болғанымен, оның нәтижесі халықтың табысына әділ таралмаса, кедейлік пен теңсіздік сақталып қалуы мүмкін. Сондықтан өсімнің сапасы мен инклюзивтілігі шешуші мәнге ие.
2.3 Қазақстандағы кедейліктің аймақтық айырмашылықтары
Аймақтар арасында еңбек нарығы, инфрақұрылым, қызметтердің қолжетімділігі және табыс деңгейі бойынша айырмашылықтар бар. Бұл кедейліктің географиясын өзгертеді және мемлекеттік қолдау шараларын аймақтық ерекшелікке сай жоспарлауды талап етеді.
2.4 Кедейлік проблемаларын шешу жолдары
Кедейлікті азайту үшін әлеуметтік қорғаудың нысаналы тетіктерін күшейту, жұмыспен қамтуды қолдау, осал топтардың базалық қызметтерге қолжетімділігін кеңейту және деректерге негізделген өлшемдерді енгізу маңызды.
Негізгі басымдық
Кедейліктің ауқымын дәл бағалау және аймақтық айырмашылықтарды ескеру — ресурстарды тиімді бөлуге, нәтижесі өлшенетін әлеуметтік саясатты қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Кедейлік — Қазақстан үшін әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық дамуға тікелей әсер ететін көпқырлы мәселе. Онымен күресте экономикалық өсімнің өзі жеткіліксіз: әлеуметтік қорғаудың тиімділігі, өлшемдердің нақтылығы, аймақтық теңгерім және осал топтарға бағытталған жүйелі қолдау қатар іске асуы қажет.
Кедейлікті төмендету — мемлекеттік институттармен бірге бизнес пен азаматтық қоғамның да жауапкершілігін талап ететін ортақ міндет. Нәтижелі саясаттың басты шарты — мәселенің себептерін дәл анықтап, қолдауды мақсатты әрі дерекке сүйеніп жоспарлау.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Бұл мәтінде әдебиеттер тізімі атауы берілгенімен, нақты дереккөздер көрсетілмеген. Тізімді рәсімдеу үшін пайдаланылған статистикалық жинақтарды, БҰҰ есептерін және мемлекеттік бағдарламаларға қатысты құжаттарды бөлек келтіру қажет.