Отбасының дамуы
Кіріспе
Кейде болашақ ата-ана бала дүниеге келмей тұрып-ақ, оның қандай болатынын, қалай өсетінін, немен айналысатынын жоспарлап қояды. Біраз уақыт өткен соң ата-ана баласының өзгеше екенін байқайды. Сол сәтте үміт ақталмағандай сезіліп, көңіл қалу, күйіну, реніш секілді эмоциялар күшейеді.
Мұндай ауыр сезімдер көбіне баланың өзіне ғана емес, ата-әжесіне, жұбайына, мұғалімдерге және айналадағы адамдарға да «төгіледі». Жағымсыз эмоциялар шығу жолын іздейді, ал бұрынғы көзқарас қағаздан жасалған үй секілді біртіндеп қирай бастайды.
Психологқа жүгіну неге жиілейді?
Осындай кезеңде ата-аналар психологқа жиі келеді. Олар өз армандарын қайта саралай отырып, баланың ойдан жасалған бейнесі мен өмірдегі шынайы болмысы арасында сәйкессіздік бар екенін түсінеді.
«Қисық айна» әсері
Кейде шынайы көріністі қиял алмастырады. Шынайы бала және оны қоршаған адамдар туралы түсінік мақсат пен талаптың ықпалынан бұрмаланады. Бұл Герда мен Гай туралы аңыздағы айна сынығы Кайдың көзі мен жүрегіне түсіп, жақсылық пен жамандық туралы көзқарасын өзгерткені сияқты: адамның ішкі «қисық айнасы» іске қосылады.
Соның салдарынан өзіне де, өзгеге де талап күшейіп, арада алшақтық пайда болады.
Бұл кезде бала өзін қалай сезінеді?
Кез келген бала өзінің жақсы бейнесінің қолдау тапқанын қалайды. Бұл қолдау ең алдымен жақсы көретін ересектерден, көбіне ата-анадан күтіледі. Алайда ата-ана баласынан көңілі қалған кезде, қажетті қолдауды беруге қиналып, көбіне тек наразылығын көрсетіп қояды.
Нәтиже
- Қолдаудың азаюы қарым-қатынасты ушықтырады.
- Бала ішкі қажеттілігін тікелей жеткізе алмай, оны жанама белгілермен білдіруі мүмкін.
Бала «белгілер тілімен» сөйлегенде
Өкінішке қарай, ой-санасы әлі толық қалыптаспаған бала қолдау мен махаббатқа зәру екенін әрдайым сөзбен жеткізе алмайды. Сол себепті ол ересектермен клиникалық психологияда «белгілер» деп аталатын түрлі көріністер арқылы сөйлесуі мүмкін.
Психосоматикалық көріністер
- асқазан жарасы, гастрит
- демікпе
- жиі суық тию
Невротикалық бұзылыстар
- тұтығу, энурез
- сезім тұрақсыздығы
- есінен тану, ұстама
Ескерту
Ата-аналар абай болыңыздар: әрбір тұмау тек суық тиюдің белгісі болмауы мүмкін. Кейде ол — баланың іште жиналып қалған, айтылмаған қиналысының куәсі.
Психоэмоционалдық ширығу қалай қалыптасады?
Бұл белгілер көбіне отбасы ішіндегі психоэмоционалдық ширығудан туындайды. Бала өзін «жақсы» ретінде сезіну үшін жақсы көретін ересектерден қолдау іздейді. Ол қолдауды жеткілікті алмаған жағдайда, психикасын қорғау тетіктері күшейеді.
Бала ішкі түйсігімен ата-анасының өзінен нені күтетінін сезіп, соған икемделуі мүмкін. Соның салдарынан оның «Мен» бейнесі шынайы қалауымен емес, жалған бағдармен қалыптаса бастайды: бала өзінің нақты тілегін толық түсінбей, оны басқаруда қиналады.
Қайшылықты мінез-құлық мысалы
Мысалы, бала ашуланудан және ренішін көрсетуден қорқуы мүмкін. Өзін қорғау қажет болғанда да ол ашуын білдіре алмай қалады. Ал керісінше, қауіп жоқ жағдайда күтпеген жерден ызақорлық пен агрессия танытуы ықтимал.
Бұдан шошынған бала бұл сезімдерді өз пайдасына басқаруды үйренудің орнына, оларды басып тастауға тырысады.
Өскеннен кейінгі ішкі қорытынды
Нәтижесінде біз екі тарапты көреміз: баласына қанағаттанбаған ата-ана және өзін де, болып жатқан жағдайды да әлі анық түсінбейтін бала. Уақыт өте келе бала ата-анасымен қарым-қатынасын мынадай сөздермен сипаттауы мүмкін:
«Менің ата-анамның үнемі бір нәрсеге көңілі толмайтын. Кейде олар мені жек көретіндей көрінетін, мен үшін уақыты да жоқ сияқты болатын».
«Олар мені жақсы көрді, бірақ менен ештеңе шықпады. Мен үнемі бәрін бүлдіретінмін».
Түйін
Түңілген ата-ана жағдайында бала да түңіледі. Өзін «үміт үздірген» адам сезінген бала бұл ауыр сезімнен есейгенде де толық айыға алмауы мүмкін.
Ескерту: Мәтін курстық жұмыстың кіріспе бөлімінен өңделіп, стилистикалық тұрғыда түзетілді. Көлемі: 36 бет.