Гештальт психологиясы туралы қазақша реферат
Гештальт психологиясының қалыптасуы
Ұзақ уақыт бойы эксперименттік психологияның негізгі зерттеу нысаны ретінде түйсік алынып келді. Осы кезеңде психикалық өмірдің бейнелік (образдық) қыры психологиялық лабораторияларда толық ашылмай, керісінше көлеңкеде қалып қойды. Дәл осы олқылықты идеалистік философия ықпалы күшейген тұста пайда болған гештальт психологиясы толтыруға талпынды.
«Гештальт» (нем. Gestalt) — пішін, құрылым, біртұтас конфигурация деген мағыналарды білдіреді.
Гештальтизмнің қалыптасу кезеңінде біртұтастық пен бөлшектік мәселелері өзекті болды. Бұл бағыт психикалық өмірді әрдайым біртұтас, өзара іштей байланысқан жүйе ретінде қарастыруды ұсынды.
Интеллектуалдық орта және әдіснамалық алғышарттар
Болашақ гештальтистер негізінен екі ғылыми ортада қалыптасты: Берлиндегі К. Штумпф зертханасында және Геттинген университетіндегі Г. Мюллер мектебінде (мұнда Э. Гуссерльдің ықпалы да айқын болды). Гуссерль психологияны емес, алдымен логиканы қайта құруды көздеді: логика танымның заңдары мен негізгі феномендерін ашуға бағытталған феноменологияға айналуы тиіс деп есептеді.
Феноменологияның талабы
Гуссерльдің ойынша, феноменология адам тіршілігіне қатыстының барлығынан белгілі бір деңгейде абстракцияланып, «таза мағыналарға» жетуі керек.
Әдіс мәселесі
Бұл міндетті шешуде классикалық интроспективтік әдіс тиімсіз саналды. Соның орнына оның модификациясы ретінде феноменологиялық әдіс қажеттігі алға тартылды.
Осындай идеялық және әдіснамалық негіз гештальт психологиясының дербес мектеп ретінде қалыптасуына жол ашты. Оның негізгі өкілдері: М. Вертхаймер, В. Кёлер, К. Коффка, Д. Катц, Е. Рубин және басқалар.
Қабылдау бейнесі: тұрақтылық және біртұтастық
Д. Катц: бейнені жеке феномен ретінде зерттеу
Д. Катц бейнені (образды) жеке феномен ретінде қарастыруды ұсынды. Бейненің басты ерекшелігі — қабылдаудың құбылмалы жағдайларында да оның тұрақтылығы. Жағдайлар өзгергенімен, сезімдік бейне көбіне тұрақты болып қалады. Алайда объект көру аумағынан бөлек қабылданса, бұл тұрақтылық бұзылуы мүмкін.
Е. Рубин: пішін мен көрініс (фон) феномені
Қабылдауды «түйсіктер мозаикасы» ретінде түсіндірудің қате екенін дәлелдейтін маңызды айғақтардың бірін дат психологы Е. Рубин ұсынды. Оның зерттеулерінде пішін көріністен (фоннан) бөлек, біртұтас, тұйық сипатта қабылданады, ал көрініс артқы жоспар ретінде сезіледі. Бұл айырмашылықтарды қосалқы (екіншілік) бейнелер айқынырақ көрсетеді.
Вертхаймердің фи-феномені және динамикалық тұтастық
Негізгі тәжірибе логикасы
- Екі тітіркендіргіш арнайы құралдар арқылы бірінен кейін бірі әртүрлі жылдамдықпен көрсетілді.
- Интервал ұзақ болса — сыналушы оларды кезекпен қабылдады.
- Интервал өте қысқа болса — олар бір мезетте берілгендей бірігіп қабылданды.
- Қолайлы интервалда (шамамен 60 мс) — қозғалысты қабылдау пайда болды.
Қолайлы интервал жағдайында көз кезекпен немесе бірге берілген қисық сызықтарды ғана емес, олардың оңға немесе солға орын ауыстырғанын көргендей әсер алады. Уақытша интервал оптимал деңгейден асқанда, белгілі бір сәтте сыналушы таза қозғалысты қабылдайды: яғни қисық сызық нақты орын ауыстырмаса да, қозғалыс әсері пайда болатынын аңғарады. Бұл құбылыс фи-феномен деп аталды.
Маңызды қорытынды
Фи-феномен жеке сенсорлық бөлшектердің механикалық қосындысы емес, динамикалық біртұтастық ретінде көрінеді.
Кёлер, изоморфизм және «жаңа физиология» идеясы
В. Кёлердің пікірінше, физикалық алаң мен біртұтас қабылдаудың арасындағы көпір ретінде жаңа физиология қажет болды. Бұл физиология оқшауланған элементтер мен өткізгіш жолдарды ғана емес, гештальттерді — яғни біртұтас әрі динамикалық құрылымдарды — түсіндіруге тиіс еді.
Изоморфизм ұстанымы
Гештальтистер изоморфизм ұстанымы психофизикалық мәселені шешуге мүмкіндік береді деп болжады. Дегенмен изоморфизм өздігінен — математикалық ұғым секілді — материалистік те, идеалистік те болмайды. Бұл бағыт психикалық формаларға ерекше мән беріп, гештальттың заңдылықтары оның бөлшектеріне жай ғана тең келмейтінін айтты. Осы заңдарға сүйенген психология физика сияқты нақты ғылымға айналады деп үміттенді.
Құлдырау себептері: бейне мен әрекеттің бөлінуі
Гештальт психологиясының әлсіреуінің негізгі себептерінің бірі — теориялық деңгейде бейне мен әрекетті бөлек қарастыруы. Гештальтистер бейнені өз заңдылықтарына бағынатын ерекше мағына ретінде сипаттады, бірақ оның заттық-әрекеттік шындықпен байланысы көмескі күйінде қалды.
Түйінді тұжырым
Екі маңызды деңгей — бейнелік құрылым және нақты әрекет — ғылыми тұрғыдан бір жүйеге біріктірілмегендіктен, психикалық талдаудың біртұтас схемасын жасау мүмкін болмады. Сананың феноменологиялық концепциясына сүйенген әдіснама бұл деңгейлерді интеграциялауға кедергі келтіріп, нәтижесінде гештальт психологиясы мектеп ретінде өз ықпалын әлсіретті.