Конституцияның қатаңдығы
Конституцияның негізін салушылар және федерализмнің қалыптасуы
Конституцияның негізін салушылар мемлекеттің біртұтастығын сақтай отырып, басқарудың тиімділігін арттыруды көздеді. Осы мақсатта Одақтағы федералды үкіметке штаттардан сыртқы және ішкі саясат мәселелерінде өкілеттіктер делегаттар арқылы берілді.
Конституция дуалистік федерализм жүйесін қалыптастырды: федерация мен оны құраушы штаттардың міндеттері мен құзыреттері қатар белгіленді. Нәтижесінде ұлттық деңгейде күшті өкімет құрылды. Бұл өкіметтің құзыреті кең болғанымен, құқықтары шектелген еді.
Сонымен бірге штаттар да тәуелсіз, егемен бірліктер ретінде танылды. Бұл қағида кейіннен Құқықтар туралы Билльдің алғашқы он түзетуі арқылы нақтыланды. Федерация мен штаттар арасындағы даулы мәселелерді шешу міндеті федералдық сот жүйесіне жүктелді.
Конституцияда бекітілген негізгі ұстанымдар
- Кейбір мәселелер бірнеше өкілдің бірлескен шешімімен қабылданады.
- Конституция өкілеттіктерді бекітіп қана қоймай, белгілі әрекеттерге тыйым салу нормаларын да енгізеді.
- Одақтың барлық іске шексіз араласуына қарсы тежеу қағидасы қарастырылған.
Штаттарға қатысты негізгі тыйымдар
- Халықаралық келісімдер жасау.
- Ақша шығару.
- Федералдық заңдарды орындамау.
- Федералдық Конституцияны бұзатын шешімдер қабылдау.
- Азаматтардың тең құқықтылығын шектейтін әрекеттерге жол беру.
- Экспорттық тауарларға салық салу.
Конституцияның қатаңдығы және тұрақтылығы
Конституцияның негізін салушылар оның қатаңдығын және тұрақтылығын ерекше бағалады. Бұл ұстаным Конституцияның 5-бабында көрініс тапты: Конституцияға түзету енгізу үшін Конгрестің екі палатасының да үштен екі көпшілігі қажет.
Мұндай талаптар мемлекеттік құрылыстың беріктігін қамтамасыз етуге бағытталды. Америка Конституциясының қатаңдығы буржуазиялық конституционализм дамуының жаңа кезеңі ретінде бағаланды. Бұл қағида халық егемендігі идеясымен байланыстырылды: Конституцияны өзгерту құқығы түптеп келгенде халыққа тиесілі болуы керек деген түсінік орнықты.
Биліктің бөлінуі: үш тармақтың тепе-теңдігі
Өкіметті бөліп басқару қағидасы бұрыннан қалыптасқан саяси принциптердің бірі. XVII ғасырдағы ағылшын тәжірибесі, ағылшын колонистерінің басқару үлгілері, француз саяси ойы және америкалық әдістер бұл идеяның жетілуіне ықпал етті.
Конституцияны жасаушылар мемлекеттік жоғарғы органдардың — Конгресс, Президент және Жоғарғы Сот — өзара қарым-қатынасы мен құзыретін негізгі мәселе ретінде қарастырды. Бейнелі түрде айтқанда, бір ағаштың үш бұтағы сияқты, басқарудың да үш тармағы бар.
Үш тармақ қалай қалыптасады?
- Өкілдер палатасы
- Сайлаушылар корпусы арқылы сайланады.
- Сенат
- Легислатуралар арқылы қалыптасады.
- Президент
- Екі сатылы сайлау жүйесі арқылы сайланады: сайлаушылар алдымен сайлау алқасын таңдайды, ал сайлау алқасы Президентті айқындайды.
- Жоғарғы Сот
- Президент тағайындайды, Сенат келісім береді.
Мерзімдер және өзара тежемелік тетіктер
Мемлекеттік билік тармақтарының қызмет ету мерзімдері әртүрлі: кейбір лауазымдар 2–4 жыл аралығында ауысып отырады. Сенат екі жыл сайын жаңарып отырады, Президент төрт жылға сайланады, ал Жоғарғы Сот мүшелері өз міндетін өмір бойы атқара алады.
- Президент Конгресс қабылдаған заңға қол қоя отырып бекітеді, сондай-ақ оны кейінге қалдыру (вето) құқығына ие.
- Сенат Президент ұсынған тағайындауларға келісім беру құқығын жүзеге асырады.
- Конгресс белгілі жағдайларда Президентті жауапкершілікке тартуға, ал Сенаттың келісімімен қызметтен шеттетуге мүмкіндік алады.
Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау
Конституцияны толықтыра отырып, 1791 жылы Құқықтар туралы Билль қабылданды. Ол он түзетуден тұрады және олардың барлығы Конгресс тарапынан бір мезгілде бекітілген. Бұл түзетулер азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейтіп, мемлекеттік биліктің шектен тыс кеңеюіне тосқауыл қоюға бағытталды.