Абай Жиырма бесінші сөзінде
Абайдың қара сөздері: ой, этика және қоғамдық сана
Абай шығармашылығында философиялық, этикалық, танымдық мазмұндағы, сондай-ақ әзіл-сықақ пен кеңес айту мәнерінде жазылған қара сөздер айрықша орын алады. Бұл еңбектерде ойшылдың адам өмірінің мәні мен мақсаты, тіршіліктің негізі туралы тұжырымдары өзара сабақтасып, тұтас бір дүниетанымға айналады.
Абай философиялық терминдерге тым әуестенбей, қоғамдағы әртүрлі топқа түсінікті тілмен ой айтады. Сол арқылы ол адамдардың рухани кемелденуін, адамдық қасиеттер жүйесін, әлеуметтік этика мен қоғамды көркейтудің жолдарын бейнелі түрде жеткізеді. Оның сөзінің қазаққа өтімді болуы да — ұлттық психологияға, халықтың тарихи жадында сақталған ортақ тәжірибе мен ойлау дағдысына жақын келуінен.
Негізгі өзек
- Адам мәселесі — Абай ойының тірегі, әлеуметтік философия деңгейіне көтерілген тақырып.
- Қоғам және құрылым — ұлттық бірлік, рулық-тайпалық араздықты тоқтату, қоғамдық тәртіп туралы байыпты пікір.
- Білім мен еңбек — өнер, сауда, егіншілік, ғылым арқылы ілгерілеу идеясы.
Қоғамды түзеу туралы ойлары
Абайдың қоғамға және оның құрылымына көзқарасы, ұлттық бірлік туралы терең ойлары, рулық-тайпалық жаулықты жоюға шақыруы, сайлау мен билер соты жөніндегі пікірлері ұлттық сананың өсуіне кең өріс ашты. Ақын өмірінің соңында жазылған 45 қара сөзінде және бірқатар өлеңдерінде қоғамдық ой-пікірлері ашық әрі анық көрінеді.
Еңбек пен пайдалы кәсіпке үндеу
Ол қазақ халқын өнер үйренуге, тіпті сауданың мәнін түсінуге шақырды. Егіннің жайын, сауданың тетігін меңгеріп, ойлануға, адал еңбекпен мал табуға үндейді. Сонымен бірге ел ішінде ойын-сауыққа тым әуестеніп, бір үйден бір үйге, бір ауылдан бір ауылға қаңғырып жүретін келеңсіз әдетті ашына сынап, одан аулақ болуды армандайды.
«Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық — аздырар адам баласын».
Қырық екінші сөзінде Абай қазақты пайдасыз іске әуес, жұмыссыздық пен бос сенделуге бейім деп бағалап, мұндай дағдының елді ілгері бастырмайтынын ескертеді.
Үйрену мәдениеті және білімге ашықтық
Абай өлеңдері мен өсиеттерінде көршілес өзбек, татар халықтарынан жақсы үлгі алуға, олардың пайдалы қырын үйренуге шақырады. Бірақ ең алдымен орыс халқымен достасып, тілін меңгеруге, өнері мен ғылымын тануға үндейді. Оның пікірінше, дәл осы жол қазақтың көзін ашып, дүниетанымын кеңейтеді.
Жиырма бесінші сөзден ой
Абай орысша оқу, тіл үйрену арқылы ғылымға, өнерге, білімге жақындауға болатынын айтады. Зиянынан қашық болып, пайдасына ортақтасу үшін тілін, оқуын, ғылымын меңгеру қажет деп санайды. Оның ойынша, өзге тіл мен өнерді білген адамның көкірек-көзі ашылып, дүниені түсінуі тереңдейді.
«Орыстың ғылымы, өнері — дүниенің кілті, оны білгенге дүние арзанырақ түседі».
Қорытынды мән
Абайдың қара сөздері — жеке адамды тәрбиелеу мен қоғамды жаңғыртудың тұтас бағдарламасы іспетті. Оның ойлары қазақ арасында зор мәнге ие болып, күнделікті өмірде қолданылатын нақыл, мақал-мәтел деңгейіне дейін орнықты. Бүгін де бұл мұра адамдық сапаны күшейтуге, еңбекке бет бұруға, білім мен мәдениетке ашық болуға шақыратын өзекті ойларымен құнды.