Қылмысқа қатысушының эксцесі деп - адамның басқа қатысушылардың ниетімен қамтылмаған қылмысты жасауы
Қылмысқа қатысушылар жауаптылығының арнаулы мәселелері
Қылмысқа алдын ала сөз байласу арқылы бірге қатысушылықтағы жауаптылықтың арнаулы мәселелерін шешудің теориялық та, практикалық та маңызы жоғары. Соның ішіндегі ең өзектілерінің бірі — қылмысқа қатысушының эксцесі (шектен шығуы).
Эксцесс ұғымы және жалпы ереже
Қылмысқа қатысушының эксцесі деп — қатысушылардың ортақ ниетімен қамтылмаған, алдын ала келісілген жоспардың шегінен тыс өз бетінше жасалған қылмысты айтады. Яғни, қатысушылардың біреуі келісімде көзделген әрекеттен ауытқып, қосымша немесе мүлде басқа қылмысты жасауға барады.
Маңызды тұжырым: Мұндай жағдайда эксцесске жол берген адамның әрекеті үшін басқа қатысушылар қылмыстық жауапқа тартылмайды.
Эксцесс жағдайында ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесуші немесе орындаушы алдын ала ойластырылған әрі келісілген қылмысты жасаудың орнына мүлде басқа қылмысты немесе бірнеше қылмысты жасайды.
Мысалдар арқылы түсіндіру
Мысал 1: Келісілген тонаудан ауытқу
Келісім бойынша тонау жасаудың орнына орындаушы қарақшылық жасайды. Немесе келісілген тонаумен қатар, өзге қатысушылармен келісілмеген түрде жәбірленушіні зорлауды қосымша жүзеге асырады.
Бұл жағдайда қосымша жасалған қылмыс — орындаушының жеке эксцесі ретінде қаралады.
Мысал 2: Бірге орындаушылықтағы шектен шығу
Бірге орындаушылықта қатысушылар жәбірленушіні соғуға алдын ала келіскен делік. Орындаушылардың біреуі келісім шегінен шығып, жәбірленушіге пышақ салып, өлімге әкеледі.
Қылмыстық құқықтың жалпы принциптеріне сай, өлімге әкелген эксцестік әрекет үшін тек сол орындаушы жауап береді, ал қалғандары — тек келісілген әрекет аясындағы қылмыс үшін жауапты болады.
Келісімде тәсіл мен орын көрсетілмеген жағдай
Егер алдын ала келісілген жоспарда қылмысты жасау тәсілі немесе орны нақтыланбаған болса, орындаушының кейіннен таңдаған тәсілі үшін өзге қатысушылар жауапты бола бермейді. Негізгі өлшем — сол тәсілдің басқа қатысушылардың алдын ала ниетімен қамтылған-қамтылмағаны.
Мысал: Алдын ала қасақана кісі өлтіру туралы келісім бар, бірақ өлтірудің нақты тәсілі күні бұрын талқыланбаған.
Егер орындаушы кісіні ерекше қаталдықпен өлтірсе, оның әрекеті тиісті саралаумен ауырлататын белгі бойынша бағаланады, ал басқа қатысушылардың әрекеті — тек қасақана кісі өлтіруге қатысу шегінде сараланады. Себебі олар орындаушының дәл осындай қатал тәсілді қолдануына алдын ала келіскен жоқ.
Қорытынды
Қатысушының эксцесі — қылмысқа қатысушылардың жауаптылық шегін айқындайтын маңызды институт. Эксцестік әрекет басқа қатысушылардың алдын ала ниетімен қамтылмаған болса, жауаптылық тек шектен шыққан адамның өзіне жүктеледі, ал қалған қатысушылар келісілген қылмыс аясында ғана жауап береді.