Соғыс шығыны
Италияның Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дағдарысы: саясат, экономика және қоғам
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия үкіметі бұлтақ саясат ұстанып, 1915 жылы бұрынғы одақтастарына қарсы — Үштік одаққа қарсы — Антанта жағында соғысқа кірді. Алайда сол кезеңдегі мемлекеттің ішкі әлсіздігі мен дайындықтың жеткіліксіздігі армияның қабілетіне тікелей әсер етті: уақыт талабына сай жабдықталмай майданға түскен итальян әскері жеңілістен жеңіліске ұшырап, соғысқа елеулі үлес қоса алмады.
Антанта мемлекеттері Италияның дәрменсіздігін елемей қалған жоқ. Соның салдарынан Италия үкіметі Антантаға сүйеніп, кең территория иемдену және халықаралық позициясын нығайту жоспарын толық іске асыра алмады. Соғыс Италияны қанға бөктірді, ал жеңімпаздар қатарында болғанымен, ол іс жүзінде «жеңгендердің ішіндегі жеңілген» ел болып қала берді.
Адам шығыны
≈ 700 мың
Итальяндық сарбаздар соғыс даласында қаза тапты.
Соғыс шығыны
46 млрд лир
Мемлекеттік бюджеттің шығыс бөлігінің шамамен 80%-ы.
Сыртқы қарыз
+19 млрд лир
Соғыс салдарынан күрт өсті.
«Аз жеңіс» және халықаралық оқшаулану
Антанта елдері Италияны өзіне тең санамады. Соғыс қорытындысында Италияға Трентино (Оңтүстік Тироль), Истрия және Триест қана берілді. Күткен нәтижелердің орындалмауы қоғамда «мүддеміз аяқасты болды» деген сезімді күшейтті.
Сыртқы саясаттағы түйіндер
- Англия, АҚШ және Франциямен Фиуме (Риека) мен Далмация мәселесіне байланысты қатынас күрделенді.
- Славяндар қоныстанған территорияларға талпыныс жаңадан құрылған Серб-хорват-словен корольдігімен шиеленісті күшейтті.
Экономикалық күйзеліс және әлеуметтік қысым
Соғыс аяқталғанына қарамастан, 1919 жылдың басына қарай Италияда экономикалық-әлеуметтік ахуал жақсармады. Шикізат пен жанармай сатып алуға валютаның жетіспеуі өнеркәсіп өндірісін күрт қысқартты. Егістік жер көлемі азайып, өнім төмендеді, мал басы кеміді. Қаржы жүйесі бұзылып, инфляция күшейді. Жұмыссыздық өршіп, халықтың тұрмысы күрт нашарлады.
Жаппай наразылық
Қымбатшылық пен жұмыссыздыққа соғыстан қайтқан солдаттардың еңбек нарығына қосылуы да әсер етті. Бұл қалың көпшіліктің басқарушы топ саясатына наразылығын күшейтті.
1919 жылғы көрсеткіш
1 555 мың адам қатысқан 1 871 ереуіл өтті.
Басқару дағдарысы
1919 жылдан бастап басқарушы топтың ішінде бірлік болмады. Буржуазиялық диктатура жүйесі дағдарысқа ұшырап, мемлекеттік органдар әлсіреді. Әскер мен полиция елдегі наразылықты бұрынғыдай баса алатын күш болудан қалды.
Саяси алаңның бөлінуі: реформалар ма, әлде күш қолдану ма?
Реформаға ұмтылыс
Басқарушы топтың бір бөлігі социалистік партиямен бәсекеге түсе алатын, әлеуметтік базасы кең буржуазиялық партия құруға талпынды. 1919 жылдың қаңтарында осы мақсатпен Халық партиясы құрылды.
- Помещик иеліктерін сату арқылы шаруаларға бөліп беру.
- Буржуазиялық-демократиялық реформалар жүргізу.
Күшке сүйенген жауап
Басқарушы топтың екінші бөлігі наразылықты зорлықпен басуды жөн көрді. Реакциялық ұлтшыл қайраткерлер жұмысшы ұйымдарымен күресетін арнайы бандалар құра бастады. Соғыс кезінде социалистік партиядан шығарылған Бенито Муссолини «күрескер топтарды», ал жазушы Габриэле Д’Аннунцио легионерлердің қарулы отрядтарын ұйымдастырды. Оларды ірі өнеркәсіп иелері қаржыландырды.
1919 жылғы оқиға
15 сәуірде Муссолини отряды социалистік «Avanti!» газетінің редакциясына террорлық шабуыл жасады.
Сыртқы саясаттағы екі лагерь және Париж конференциясының салдары
Италияның басқарушы топтары халықаралық саясатта да ортақ пікірге келе алмады. Екі лагерь қалыптасты: бірі — ашық агрессорлық, жаулап алушылық бағыт; екіншісі — соғыс авантюрасының салдарынан сескенген ымырашыл бағыт.
Агрессорлық бағыт
Агрессорлық лагерьді Ұлттық партия мен оңшыл либералдар басқарды. Көшбасшылардың бірі — бұрынғы сыртқы істер министрі Соннино. Париж бейбіт конференциясында премьер-министр Орландо мен Соннино Италияға Адриат жағалауынан (негізінен славян халықтары мекендеген) территория беруді, Албанияда протекторат орнатуды, Измир мәселесін шешуді, сондай-ақ Орталық және Солтүстік-Шығыс Африкадан отар жер талап етті.
Муссолини «Popolo d’Italia» газетінде Италияның зор территорияға ие болуы қажет екенін тұрақты түрде насихаттады.
Ымырашыл бағыт
Солшыл либералдар (Нитти, Джолитти) Серб-хорват-словен корольдігімен Истрия мен Фиуме бойынша келісімге келуге шақырды және Далмацияны аннексиялауға қарсы шықты.
Париж конференциясында Италияның аннексиялық жоспары іске аспай, батыстық одақтастармен қақтығыс күшейген соң Орландо үкіметінің беделі түсіп, ол 1919 жылғы маусымда отставкаға кетті.
Нитти кабинеті және қысымның күшеюі
Нитти бастаған жаңа кабинет Грециямен құпия келісім жасады: Италия Измирге талпынысын тоқтатты. Алайда Фиуме мен Далмация мәселелерінде қанша әрекеттенсе де, толық келісімге келе алмады. Халық қысымымен үкімет Кеңестік Ресейге қатысты саясатын өзгертіп, итальян әскерін Ресейден қайтарды.
Бұл ымырашыл сыртқы саясат ұлтшылдар мен фашистердің ашу-ызасын күшейтті. Ұлтшылдар «Фиуме немесе өлім!» ұранын көтерді.
Фиуме дағдарысы және сайлау нәтижелері
1919 жылғы 12 қыркүйекте Д’Аннунцио легионерлерімен бірге Фиумені басып алды. Итальян генералы басқарған одақтастардың оккупациялық әскері қарсылық көрсетпеді. Фиумеде Д’Аннунцио «республика» жариялады.
1919 жылғы 16 қарашадағы парламенттік сайлау
Социалистік партия
156 мандат
5,6 млн дауыстың 1,84 млн-ы.
Халық партиясы
100 мандат
1,2 млн дауыс.
Либералдар
Жеңіліс
Ұзақ жылдар бойы билік басында болған күштер ықпалын жоғалтты.
Сайлау аяқталғанымен, саяси күрес тоқтаған жоқ — керісінше, өрши түсті.
1920 жыл: ереуілдер толқыны және революциялық дағдарыстың тереңдеуі
1920 жылғы сәуірде кәсіпкерлер фабрика-зауыт кеңестерінің құқықтарын шектеуге ұмтылғанда, Туринде жалпы ереуіл өтті. Турин жұмысшыларының күресін солшыл социалистер Грамши мен Тольятти басқарды. Металлистер ереуілін Пьемонт жұмысшылары қолдады. Бірақ 11 күнге созылған табанды күрес Жалпы еңбек конференциясы реформистік жетекшілерінің ұстанымы салдарынан тоқтап қалды.
Тамызда металлист жұмысшылар жалақыны көтеруді талап етті. Кәсіпкерлердің қарсылығы фабрика-зауыт жұмысшыларының кең ауқымды бас көтеруіне түрткі болды. Қозғалыс Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Италияны қамтып, революциялық дағдарыс жалпыұлттық сипат алды. Мұндай ауқым буржуазияны үрейлендірді.
Джолитти үкіметінің тактикасы
1920 жылғы маусымда билікке келген Джолитти үкіметі мен кәсіпкерлер қарулы күш қолдануға батпай, кәсіпорындарда жұмысшы бақылауын енгізуге және жалақыны 10–20% арттыруға уәде берді.
Қозғалыстың тұйықталуы
Жалпы еңбек конфедерациясындағы Д’Арагон бастаған реформистер бұл уәделерді «үлкен жеңіс» ретінде көрсетіп, буржуазияға жұмысшылар наразылығын бәсеңдетуге көмектесті. Социалистік партия басшылығы қозғалысты жүйелі түрде басқаруға қауқарсыз болды әрі Джолитти мен Д’Арагон арасындағы келісімпаздықты ашып көрсетпеді.
Нәтиже
Халықтың үміті ақталмады: қымбатшылық өсті, жұмыссыздық көбейді.
Рапалло бітімі және Фиуме «республикасының» аяқталуы
1920 жылдың күзінде Джолитти үкіметі Серб-хорват-словен корольдігімен даулы мәселелерді уақытша реттеді. 1920 жылғы 12 қарашадағы Рапалло бітімі бойынша Фиуме маңайындағы жерлерімен бірге Фиуме ерікті мемлекеті болуы тиіс деп көрсетілді. Италия Далмациядан Царь портын және Адриат теңізіндегі бірнеше аралды иемденді.
Д’Аннунцио Фиуме жөніндегі келісімді мойындамады. Тек итальян үкіметінің әскері қалаға бомбалау жүргізгеннен кейін ғана ол шегінуге мәжбүр болды. Осылайша 16 ай өмір сүрген Д’Аннунцио «республикасы» өз тіршілігін тоқтатты.
Түйін
Соғыстан кейінгі Италияда экономикалық күйзеліс, әлеуметтік жарылыс және сыртқы саясаттағы даулар бір-бірін күшейтіп, басқару жүйесін әлсіретті. Бұл жағдай күш қолдануға сүйенген радикалды қозғалыстардың тамыр жаюына қолайлы орта қалыптастырды.