Құқық жүйесінің дамуы
Құқық жүйесі: объективтік негіз және қоғамдық қатынастар
Құқық жүйесі — объективтік құбылыс. Ол қоғамның диалектикалық даму процесіндегі объективтік заңдылықтардың ықпалымен қалыптасады. Бір жағынан, құқықтық нормалар адамдардың, мемлекеттік органдардың еркі арқылы субъективтік түрде жасалуы мүмкін. Екінші жағынан, бұл нормалар қоғамның табиғи дамуы мен әлеуметтік қажеттіліктеріне сәйкес келіп, ел ішіндегі қатынастарды реттеп, басқаруға қызмет етеді.
Мемлекеттік органдар құқықтық нормаларды өз бетінше, қалай болса солай қабылдай салмайды. Нормалар қоғамдағы әлеуметтік қатынастардың даму бағытына сай жан-жақты талқыланып, содан кейін бекітіледі.
Қоғамдық қатынастарды реттеу барысында нормативтік актілер салаларға бөлініп, өзара байланысқан жүйелер ретінде дамиды. Осылайша құқық жүйесінің ішкі құрылымы қалыптасады.
Заң жүйесі: заң шығармашылықтың рөлі
Заң жүйесінің өмірге келу жолы құқық жүйесіне қарағанда өзгеше. Ол негізінен субъективтік процесс ретінде — яғни заң шығармашылық қызмет арқылы қалыптасады. Қоғамдағы қатынастардың тұрақты дамуы үшін нормативтік актілерді дер кезінде қабылдап, мемлекетті дағдарысқа ұшыратпай басқару қажет. Бұл міндетпен мемлекеттің заң шығару бағытына жауапты аппараттары айналысады.
Анықтама
Заң жүйесі — құқықты құрастыратын (қалыптастыратын) нормативтік актілердің жиынтығы. Нормативтік актілерсіз, заңсыз құқықтың іске асуы мүмкін емес.
Заң жүйесі мен құқық жүйесі өзара тығыз байланысты: құқық жүйесі қоғамға қажетті реттеу логикасын көрсетсе, заң жүйесі сол реттеуді нормативтік актілер арқылы бекітіп, қолдану тетіктерін айқындайды.
Заң шығару жүйесінің негізгі салалары
1) Бір салалық қатынастарды реттейтін заңдар
Бұл түрі құқық салаларына ұқсас. Мысалы: азаматтық құқық, әкімшілік құқық және т.б.
2) Сала ішіндегі тар бағытты реттейтін заңдар
Мысалы: азаматтық құқық ішіндегі авторлық құқық; жер-су заңдары ішіндегі тау-кен және экологияға қатысты заңдар.
3) Кешенді заңдар жүйесі
Бірнеше саланы қамтитын заңдар. Мысалы: шаруашылық, көлік (транспорттық) заңдары. Олар қоғамның бірнеше саласындағы ұқсас қатынастарды реттейді.
4) Қорғаныс-әскери заңдар жүйесі
Бұл жүйе құқықтың көптеген салаларын біріктіруі мүмкін: мемлекеттік, әкімшілік, қаржы, жер, қылмыстық және т.б.
Әскери заңдар арнаулы сала болғанымен, құқықтың негізгі қағидаларын қатаң сақтауға тиіс: азаматтардың теңдігі, бостандығы және өзге де құқықтары.
Қорытындылай айтқанда, заң жүйесі объективтік түрде қалыптасқан құқықтық нормаларды субъективтік тұрғыдан біріктіріп, жүйелейді және дамытады.
Құқықтың қалыптасу кезеңдері
- 1 Қоғамдық қатынастардың пайда болып, сала-салаға бөлінуі.
- 2 Қатынастарды реттеу үшін құқық жүйелерінің қалыптасуы.
- 3 Объективтік тұрғыдан қалыптасқан нормаларды заң жүйесіне айналдыру, сол арқылы құқықтың рөлін күшейту және қолдануды жеңілдету.
Бұл кезеңдер нормативтік талаптардың орындалуын жақсартуға, құқықтық реттеудің айқындығын арттыруға бағытталған.
Халықаралық құқықпен байланыс
Әр елдің құқық жүйесі халықаралық құқықпен тығыз байланыста болады. Мемлекеттер халықаралық құқық нормаларын дұрыс орындауға міндетті және өз нормативтік актілерін осы талаптарға сәйкес қабылдауы тиіс. Егер ұлттық нормалар мен халықаралық нормалар арасында қайшылық туындаса, халықаралық құқық нормаларының басымдығы танылады.
Құқық пен заң жүйелерінің даму бағыттары
Құқық пен заңның дамуы қоғамдағы саяси-экономикалық және мәдени-әлеуметтік реформаларға тәуелді. Осы процесте құқық пен заңның мазмұны да, сапасы да тереңдеп, жетіле түседі.
Негізгі бағыттар
- Қоғамдағы диалектикалық құбылыстардың құқық пен заңды объективтік тұрғыдан дамытуы.
- Құқық жүйесінің құрылымдық және мазмұндық дамуы.
- Заң шығармашылық процесінің сапасын арттыру.
Адам, құқық және еркіндік
Қоғамның диалектикалық дамуында адам мен құқықтың өзара байланысы күшейіп, аясы кеңейеді. Адамның бостандығы мен құқықтарын қамтамасыз ету нормативтік актілердің негізгі қызметіне айналып, жеке тұлға құқығы қоғамдағы ең күрделі әрі маңызды құқық салаларының біріне айналуы — объективтік процесс.
Болашақта мемлекет міндеттері мен адамның бостандығы арасындағы тепе-теңдік біртіндеп орнығуы тиіс. Бұл қағида құқықтық мемлекет жағдайында нақты мазмұнға ие болады.
Дереккөзге сілтеме: [10, 100–112 б.]
Болашақ үрдістер: құқықтың қызметін қайта бөлу және кешендену
Қоғам объективтік даму барысында көптеген реттеу функцияларын біртіндеп қоғамдық ұйымдарға, бірлестіктерге және ұжымдарға беруі мүмкін. Мұндай жағдайда құқықтың тікелей басқару қызметі белгілі деңгейде азаюы ықтимал. Бұл үрдіс мемлекетаралық және халықаралық құқық саласында да көрініс табуы мүмкін.
Сонымен бірге құқық жүйелерінің әрі қарай дамуы, сапалық өзгерістерге ұшырауы объективтік құбылыс: бірнеше құқық саласының тоғысуы нәтижесінде нормативтік актілердің кешенді жүйелері қалыптасуы әбден мүмкін. Бұл нормалардың мазмұнын, сапасын және маңызын арттырады.
Заң шығармашылықтың институционалдық өзгеруі
Қоғам дамыған сайын заң шығармашылық қызметтің сапасы да көтерілуі тиіс. Болашақта реттеу функцияларының бір бөлігі Парламенттен төменгі деңгейдегі органдарға беріліп, олар өз әкімшілік-аумақтық бірліктері шеңберінде көптеген мәселелерді дербес реттеуге көшуі ықтимал.