Қазақстан Республикасының үкiметi (министiрлiктер) туралы қазақша реферат
Қазақстан Республикасының Үкіметі және атқарушы биліктің орталық органдары
Қазақстан Республикасының Үкіметі (Министрлер Кабинеті) атқарушы биліктің негізгі тетігі ретінде министрліктерден, мемлекеттік комитеттерден, комитеттерден және бас басқармалардан құралады. Бұл құрылым мемлекеттік саясатты іске асыруды, салаларды басқаруды және салааралық үйлестіруді қамтамасыз етеді.
Министрліктер
Үкімет құрамындағы негізгі буын. Әдетте, Үкімет шамамен жиырма шақты министрліктен тұрады (өнеркәсіп, денсаулық сақтау, білім, ішкі істер, қорғаныс және т.б.).
Министр — министрліктің басшысы, лауазымы бойынша Үкімет құрамына кіреді, өз саласын дара басшылық негізінде басқарады және министрліктің жұмысына жеке жауап береді.
Мемлекеттік комитеттер
Атқарушы биліктің орталық органы ретінде салааралық мемлекеттік басқаруды жүзеге асырады. Әдетте, он шақты мемлекеттік комитет болуы мүмкін (мемлекеттік мүлік, жастар ісі, монополияға қарсы саясат және т.б.).
Комитет төрағасы да Үкімет құрамына кіреді және өз бағыты бойынша ведомствоаралық үйлестіруді қамтамасыз етеді.
Комитеттер, бас басқармалар және инспекциялар
Құзыретіне кіретін мәселелерді басқаратын Үкіметтің орталық органдары. Мәтінде комитеттер саны ретінде төртке жуық (тіл, статистика және т.б.), сондай-ақ бас басқармалар да (атом энергиясы және т.б.) аталады.
Бұл органдар нақты бағыттар бойынша басқаруды тереңдетіп, салалық және функционалдық міндеттердің орындалуын қамтамасыз етеді.
Әкімшілік-аумақтық құрылым және жергілікті басқару
Мемлекеттік басқаруды тиімді жүзеге асыру үшін республика аумағы әкімшілік-аумақтық бірліктерге бөлінеді. Осы аумақтарда жергілікті өкілді және атқарушы органдар құрылады.
Жергілікті өкілді органдар: мәслихаттар
Жергілікті өкілді органдарға аудандық, қалалық және облыстық мәслихаттар жатады. Депутаттарды азаматтар бес жыл мерзімге сайлайды. Мәслихаттар халықтың жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің маңызды бөлігі болып саналады.
Мәслихаттардың негізгі міндеттері:
- Заңдардың сақталуын, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын және заңды мүдделерін қорғауға жәрдемдесу.
- Жергілікті шаруашылықты, тұрғын үй-коммуналдық қызметтерді, көлік, сауда және өзге қызмет көрсетуді ұйымдастыру.
- Халыққа мемлекет тарапынан мәдени қызмет көрсетуді ұйымдастыру.
- Ұлтаралық қатынастарды реттеуге көмектесу.
- Заңға сәйкес салық саясатын жүргізуге қатысу.
- Табиғатты қорғау, табиғи байлықтарды ұтымды пайдалану.
- Меншіктің барлық түрлерін дамытуға жағдай жасап, кәсіпкерлікті қолдау және жергілікті маңызы бар өзге мәселелерді шешуге ат салысу.
Жергілікті атқарушы орган: әкімдік
Жергілікті атқарушы орган әкімдік деп аталады. Әкім — Президенттің тікелей өкілі. Облыс әкімін Президент тағайындайды, ал аудан әкімін Президенттің келісімімен облыс әкімі тағайындайды.
Әкімнің міндеттері: заңдардың орындалуын қамтамасыз ету, қоғамдық тәртіпті сақтау, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын және заңды мүдделерін қорғау, нарықтық қатынастарды дамыту, мемлекеттік меншікті жекешелендіру үдерістерін іске асыру.
Егер әкімдік өз міндеттерін тиімді орындаса, халық алдындағы борышын ақтайды. Ал міндеттер орындалмаса, қоғам пікір білдіріп, жергілікті басқарудың қызметін түзетуге талап қоя алады.
Өзін-өзі басқару: ұйымдар деңгейіндегі тәжірибе
Өзін-өзі басқару тек әкімшілік-аумақтық деңгейде ғана емес, мекемелер мен ұйымдарда да заңды негізде жүзеге асырыла алады. Мысалы, мектеп ұжымы ішкі өміріне қатысты мәселелерді өз бетінше шешуге құқылы.
Мектеп кеңесі
Мұндай жағдайда әдетте мектеп кеңесі құрылады. Оның құрамына оқушылар, мұғалімдер, ата-аналар және мектеп әкімшілігінің өкілдері сайланады. Мектептің ерекшелігіне қарай кеңес мектеп өмірінің негізгі мәселелерін қарап, шешуге қатысады.
Жастардың құқықтары мен мүмкіндіктерін қамтамасыз ету
Мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар жастарды ерекше әлеуметтік топ ретінде танып, олардың мүдделері мен мұқтаждықтарын ескеруге міндетті. Бұл міндет жастардың рухани дамуына, дене тәрбиесіне, кәсіби даярлығына, оқу мен еңбекте, ғылымда және қоғамдық қызметте қабілетін іске асыруына қажетті экономикалық, құқықтық және әлеуметтік жағдайлар жасауды қамтиды.
Нақты бағыттар
- Рухани даму және мәдени орта
- Дене шынықтыру және салауатты өмір салты
- Кәсіби даярлық және жұмыспен қамтуға жол ашу
- Оқу, еңбек, ғылым және қоғамдық қызметте әлеуетті іске асыру
Сот билігі және оның тәуелсіздігі
Әділ сот қызметін жүзеге асыру — мемлекеттік биліктің ерекше тармағы. Сот жүйесіне Конституциялық сот, Жоғарғы сот және Жоғарғы төрелік сот (тарихи атаулар) сияқты органдар, сондай-ақ аудандық және облыстық соттар кіреді.
Билік тармақтарының ара-жігі
Сот билігін Жоғарғы Кеңес те, Президент те, Үкімет те және өзге мемлекеттік органдар да жүзеге асыра алмайды. Алайда Жоғарғы Кеңес сотталған адамдарға рақымшылық жасау туралы актілер қабылдауға құқылы, ал Президент сотталған азаматтарға кешірім беруді жүзеге асырады. Бұл әрекеттер сот төрелігін жүргізу болып саналмайды.
Төтенше соттарға тыйым
Конституция сот ісін жүргізудің төтенше түрлерін құруға жол бермейді. ХХ ғасырдың 30–50 жылдарында заңда көзделмеген органдар (мысалы, «үштік», «бестік») төтенше сот қызметін жүргізіп, көптеген жазықсыз адамдар жапа шеккен. Қазіргі құқықтық тәртіп мұндай озбырлыққа тыйым салады.
Судьялардың тәуелсіздігі
Судьялар тәуелсіз болуы тиіс: олар тек Конституция мен заңдарға бағынады. Сот төрелігін іске асыру жөніндегі сот қызметіне қандай да бір араласуға жол берілмейді; бұл заң бойынша жауапкершілікке әкеледі. Нақты істер бойынша судьялар есеп бермейді (ҚР Конституциясы, 77-бап).
Конституциялық сот: Конституцияны қорғаудың жоғарғы органы
Конституциялық соттың орны ерекше: ол Конституцияны қорғау жөніндегі сот билігінің жоғарғы органы болып табылады. Конституциялық сот мемлекеттік органдар актілерінің, жоғары лауазымды тұлғалардың іс-қимылдарының және конституциялық нормаларды қолдану тәжірибесінің Конституцияға сәйкестігі туралы дауларды шешеді.
Нені қарайды және қандай шешім қабылдайды?
Конституциялық сот, атап айтқанда, Парламент (тарихи мәтіндегі Жоғарғы Кеңес) қабылдаған заңдардың, Президент жарлықтарының, Үкімет қаулыларының, министрліктер мен мемлекеттік комитеттердің актілерінің Конституцияға сәйкестігін бағалайды. Егер олар Конституция ережелеріне қайшы келсе, олардың күшін жоя алады.
Сонымен бірге сот азаматтардың конституциялық құқықтарына қатысты заңды қолдану тәжірибесінің Конституцияға сәйкестігін қарастырады. Мұндай істер конституциялық құқығы бұзылды деп есептейтін азаматтардың арызы бойынша да қаралуы мүмкін.
Конституциялық сот іс жүргізуді ашық түрде жүзеге асырады, ал қабылданған шешім барлық жағдайда көпшілікке жария етіледі.