Топырақтың химиялық құрамына
Топырақтың ластануы: мәні және негізгі салдары
Топырақтың ластануы (загрязнение почвы) — топырақта әдетте оған тән емес физикалық, химиялық немесе биологиялық агенттердің пайда болуы мен енуі, сондай-ақ осы агенттердің белгілі бір кезеңде табиғи орташа көпжылдық деңгейден артып кетуі.
Ластану топырақ түзілу үдерісін өзгертеді (кейде тежейді), өнімділікті төмендетеді, өсімдіктерде ластағыштардың (мысалы, ауыр металдардың) жиналуына әкеледі. Бұл заттар адам ағзасына тікелей немесе жанама түрде — өсімдік текті және жануар текті азықтар арқылы түседі.
Өзін-өзі тазарту қабілетінің әлсіреуі
Топырақтың ластануы оның ауру тудыратын және басқа да жағымсыз микроорганизмдерден өзін-өзі тазарту қабілетін төмендетеді. Нәтижесінде ауру қаупі артып, микробиологиялық ластану күшейеді.
Ластанбаған топырақта
Дизентерия, сүзек және қылау қоздырғыштары әдетте 2–3 тәулік сақталады.
Ластағыштармен әлсіреген топырақта
Дизентерия қоздырғыштары бірнеше ай, ал сүзек пен қылау қоздырғыштары 1,5 жылға дейін сақталуы мүмкін.
Топырақ ластануының негізгі түрлері
Топырақ ластануының бірнеше түрі ажыратылады. Тәжірибеде олар жиі бірігіп, бір аумаққа кешенді әсер етеді.
Химиялық
Тірі ағзаларға қауіпті химиялық заттардың топырақта жиналуы. Әсері ұзақ мерзімді болуы мүмкін, әсіресе ауыр металдармен ластанғанда.
Радиоактивті
Радиоактивті элементтердің түсуі нәтижесінде пайда болатын ластану. Қауіп деңгейі заттың түріне, мөлшеріне және таралуына байланысты.
Микробиологиялық (бактериологиялық)
Ауру қоздырғыш микроорганизмдердің көбеюі немесе ортаға түсуі. Әдетте санитарлық-гигиеналық тәуекелдерді күшейтеді.
Техногендік-механикалық
Минералды техногендік қалдықтармен, шаңмен, қатты бөлшектермен ластану. Топырақ құрылымын нашарлатып, құнарлылықты төмендетуі мүмкін.
Химиялық ластану: көздері және таралу ерекшеліктері
Топырақтың химиялық ластануының негізгі көздеріне өнеркәсіптік кәсіпорындардың шығарындылары, көлік, ауыл шаруашылығында қолданылатын пестицидтер (арамшөп жойғыштар, зиянкестерге қарсы препараттар) және минералдық тыңайтқыштар жатады.
Өнеркәсіптік шығарындылар
- Құбырлар арқылы атмосфераға шығарылған ластағыштар желмен 50 км-ге дейін таралуы мүмкін.
- Негізгі массасы көбіне кәсіпорыннан 8–10 км радиустағы топыраққа шөгеді.
- Мұнай-химия кешендері маңындағы аумақтар қатты ластанып, кейде ауыл шаруашылығына және бау-бақшаға жарамсыз болып қалады.
Металлургия және кен байыту
Түсті металл кендерін өндіру және байыту үдерістерінде топырақ мыс, мырыш, марганец, никель, алюминий және басқа да металдармен ластанады. Көп аймақта олардың концентрациясы шекті рұқсат етілген мөлшерден бірнеше ондаған есе асып түседі.
Ауыр металдармен ластанудың зардабы көбіне тұрақты және ұзақ мерзімді сипатта болады.
Мұнай және мұнай өнімдері
Соңғы жылдары мұнайға байланысты ластану жиі байқалады. Төмен деңгейлі ластануда топырақ микрофлорасы мен өсімдік дамуын қалпына келтіру үшін тыңайтқыштар мен биологиялық түзеткіш тәсілдер қолданылуы мүмкін.
Ал үлкен мөлшердегі және ұзақ мерзімді ластануда топырақта қайтымсыз өзгерістер жүреді: ол асфальтқа ұқсас массаға айналып, едәуір ластанған қабатты алып тастау қажеттілігі туындайды.
Ластағыштардың қауіптілігі: қоректік тізбек әсері
Топырақ ластануы қоршаған орта үшін аса қауіпті, өйткені улы заттар қоректік тізбек арқылы бір деңгейден екіншісіне өтеді:
Адам ағзасына тұрақты түрде түсетін ластаушы заттардың шамамен 70%-ы тамақпен, 20%-ы ауамен, 10%-ы сумен бірге түседі.
Антропогендік қысым және топырақ деградациясы
Қалыпты табиғи жағдайда топырақта жүретін үдерістер тепе-теңдікте болып, өзін-өзі тазарту механизмдері жұмыс істейді. Алайда шаруашылық қызметтің күшеюі топырақ құрамының өзгеруіне, тіпті бұзылуына алып келеді.
Жер ресурстарының қысқаруы
Қазіргі таңда планетада әр адамға шаққанда жыртылатын егістік жер шамамен 1 гектарға да жетпейді. Оның өзі өндіріс, қала құрылысы, тау-кен жұмыстары салдарынан одан әрі қысқарып келеді.
Эрозия
Орман кесу, табиғи өсімдік жамылғысын бұзу, агротехникалық талаптарды сақтамай қайта-қайта жырту топырақ эрозиясын күшейтеді. Эрозия — құнарлы қабаттың желмен ұшып, сумен шайылуы.
Соңғы жүз жыл ішінде су және жел эрозиясы нәтижесінде шамамен 2 млрд гектар ауыл шаруашылығына жарамды құнарлы жерлер жарамсыз болған.
Негізгі ластаушылар: мысалдар
Сынап
Сынап және оның қосылыстары қоршаған ортаға улы химикаттармен, сондай-ақ құрамында сынап бар өндірістік қалдықтармен түседі.
Қорғасын
Бір тонна қорғасынды балқытқанда қалдықтармен бірге шамамен 25 кг қорғасын қоршаған ортаға бөлінуі мүмкін. Қорғасын қосылыстары жанармай құрамында кездесетіндіктен, автокөлік те маңызды көздердің бірі.
Радиоактивті элементтер
Ғылыми-зерттеу ұйымдары, АЭС, атомдық жарылыстар, сондай-ақ сұйық және қатты қалдықтарды кәдеге жарату/көму кезінде топыраққа түсуі ықтимал.
Қазіргі кезеңдегі негізгі көздер
- Пестицидтер
- Минералдық тыңайтқыштар
- Өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы қалдықтары
- Өнеркәсіптің газды-түтінді шығарындылары
- Мұнай және мұнай өнімдері
- Көлік (қорғасын және өзге қоспалар)
Ластануды түсіндіру: экологиялық көзқарас
Ластану — қандай да бір ортаға оған тән емес физикалық, химиялық және биологиялық агенттерді енгізу немесе осы агенттердің табиғи ортадағы орташа көпжылдық деңгейін көтеру.
Екі қырынан қарастыру
- 1 Қоршаған ортаға түсіп жатқан немесе адам мен табиғатқа зиянды әсердің нәтижесінде пайда болатын заттар.
- 2 Қоршаған ортаны ластайтын заттардың өзі (мысалы, химиялық қосылыстар).
Тікелей «акцептор» объектілерге атмосфера, су және жер қыртысы (топырақ) жатады. Жанама объектілер — биоценоз құраушылары: өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдер.
Табиғи және антропогендік ластану
Табиғи
Жер сілкінісі, өрт, жанартаудың атқылауы, өсімдік тозаңы, жел көтерген шаң сияқты құбылыстар әсерінен болады.
Антропогендік
Адамның өндірістік, ауыл шаруашылық және тұрмыстық қызметі нәтижесінде пайда болады; техногендік ықпалдың үлесі жоғары.
Экологиялық тұрғыдан ластану объектісі көбіне экожүйе (биогеоценоз) болып саналады: зат пен энергия алмасуы бұзылып, өнімділік төмендейді. Кез келген заттың артық болуы немесе басқа, бөгде қоспалардың пайда болуы экологиялық факторлар режимінің өзгергенін көрсетеді.
Ластанудың жіктелуі
Шығу тегі бойынша
- Табиғи (адам қатысуынсыз).
- Антропогендік (адам әрекеті нәтижесінде).
Әсер ету сипаты бойынша
- Биологиялық — бөгде организмдердің әкелінуі мен көбеюі.
- Механикалық — қатты бөлшектердің, қалдықтардың жиналуы.
- Химиялық — құрамның өзгеруі және зиянды заттардың шектен тыс жиналуы.
- Физикалық — жылулық, жарықтық, шу, электромагниттік, радиациялық әсерлер.
- Микробиологиялық — ауру таратушы микроорганизмдердің көбеюі.
Біріншілік және екіншілік ластану
Біріншілік
Табиғи немесе антропогендік үдерістер арқылы қоршаған ортаға тікелей түсетін ластаушылар.
Екіншілік
Ортадағы физика-химиялық реакциялар нәтижесінде кейіннен түзілетін зиянды қосылыстар (мысалы, қала үстіндегі тұман/смог).
Алдын алу және қорғау шаралары
Топыраққа антропогендік әсер оның деградацияға ұшырауына (эрозия, ластану, тұздану, батпақтану, шөлейттену) әкеледі. Сондықтан ластануды болдырмау үшін жүйелі шаралар қажет.
Негізгі бағыттар
- Табиғатты қорғайтын заңдарды қатаң орындау.
- Қоршаған орта сапасын бақылау жүргізетін мекемелердің жұмысын тиімді ұйымдастыру.
- Ластағыштардың қасиеттерін, көшу (жылжу) механизмдерін және топырақ үдерістеріне қатысуын зерттеу.
- Зиянды заттардың шекті рұқсат етілген мөлшерлерін нормалау.
- Пестицидтерді қауіптілігі бойынша топтастырып, кейбір түрлерін қолдануды шектеу.
- Зиянкестер мен арамшөптерге қарсы химиялық әдістердің орнына биологиялық әдістерді кең қолдану.
Қорытынды
Ластану — ортаға бөгде агенттердің түсуі немесе олардың табиғи деңгейден артуы ғана емес, сонымен бірге экожүйедегі зат пен энергия алмасуының бұзылуына әкелетін көпқырлы үдеріс. Өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік және тұрмыстық қызмет бірлесіп топыраққа қысым түсіреді. Топырақты қорғау — азық-түлік қауіпсіздігі, халық денсаулығы және табиғи тұрақтылықтың негізгі шарты.