Сонымен, зерттелініп отырған курстық жұмыстың алға қойған міндеті - қаржының басқа экономикалық категориялармен байланысының мәнін ашу болғандықтан, қаржының бірнеші категориялармен байланысын қарастыруға болады, яғни
Қаржының өзге экономикалық категориялармен байланысы
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың халыққа жолдаған «Қазақстан–2030» стратегиясында әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі бағыттары ретінде тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету, халықтың әл-ауқатын арттыру және жоғары индустрияланған қоғам қалыптастыру мақсаттары айқындалған.
Құнды бөлу және қаржының рөлі
Қоғамдық өнімді бөлу процесі күрделі: өндірісте жасалған құн шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында бөлінеді, ал әр субъект ішінде ол мақсатты арналымына қарай қайта бөлінеді. Осы үдеріс әртүрлі экономикалық категориялардың көмегімен жүзеге асады және әрқайсысы өзіне тән қызмет атқарады.
Қаржы құндық бөлу процесіне қатыса отырып, баға, жалақы, кредит сияқты категориялармен тығыз байланыста әрекет етеді. Төменде осы өзара ықпалдастықтың негізгі қырлары қарастырылады.
Баға мен қаржы
Баға — тауар құнының ақшалай көрінісі. Ол еңбек өнімінің натуралдық-заттай нысанынан ақша нысанына өтуін және сатып алу-сату актілері арқылы құнның бір иеден екіншісіне қозғалысын қамтамасыз етіп, құндық бөліністің бастапқы категориясы ретінде көрінеді.
Инфляция жағдайында бағаның өсуі оның бөлгіштік функциясын күшейтеді: бағалардағы өзгеріс кірістердің құрылымына, тұтыну мен жинаққа, сондай-ақ қаржы ресурстарының қалыптасуына тікелей әсер етеді.
Баға сұраным мен ұсынымды да реттейді. Осы арқылы ұдайы өндіріске, шығынның орнын толтыру қорының мөлшері мен құрылымына, демек, табыс көлеміне ықпал етеді. Бұл ықпал қаржы арқылы қайта бөлу тетіктерімен толықтырылады.
Жалақы мен қаржы
Қаржы еңбекке ақы төлеумен тығыз байланысты. Баға механизмі арқылы бастапқы бөлу іске асқаннан кейін, қаржылық бөлу жүйесінде жалақы маңызды рөл атқарады: қаржы жалақы қоры мен еңбекке ақы төлеуге арналған өзге қорлардың оқшаулануына жағдай жасайды.
Жалақы және қаржы жұмыс күшінің ұдайы өндірісін ынталандырады. Ұлттық табысты бөлудің нәтижесі ретінде қалыптасатын еңбекке ақы төлеумен өзара әрекеттесе отырып, қаржы оны ішінара қайта бөлуді қамтамасыз етеді. Бұл қайта бөлу салықтар, қарыздар, сондай-ақ жалпы мемлекеттік ақша қорларына қаражат жұмылдырудың басқа әдістері арқылы жүзеге асады; сонымен қатар зейнетақы мен сақтандыру қорларына аударылатын жарналар да осы тізбекке кіреді.
Негізгі айырмашылықтар
- Қаржылық бөлудің шекарасы кең: жалақы негізінен еңбек шығындарын өтеуге қатысты.
- Қаржы құнның біржақты қозғалысына қатысады, ал жалақы еңбек құны мен оның ақшалай өтемақысы арасындағы өзара байланысты қозғалыспен сипатталады.
Кредит пен қаржы
Қоғамдық өнім құнын бөлуге кредит те қатысады. Қайта бөлгіштік процестер кредит қатынастарының аясында да жүреді. Қаржыдағы сияқты, кредит қатынастарында да шаруашылық жүргізуші субъектілерді, халықты және мемлекетті қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді несиелендіру мақсаттары үшін ақша қорлары қалыптасады және пайдаланылады.
Кредиттің ерекшелігі — уақыт факторы: ресурстар белгілі бір мерзімге беріледі және қайтарымдылық қағидатына сүйенеді. Ал қаржы тетіктері көбіне міндетті төлемдер мен мақсатты қорлар арқылы тұрақты қайта бөлуге бағытталады.
Есеп айырысу жүйесі және қаржы
Қаржы есеп-қисаптармен және есеп айырысу жүйесімен өте тығыз байланысты, өйткені олардың қызметі жекелеген шаруашылық жүргізуші субъектілер арасындағы өзара есеп айырысуға негізделеді. Ақшалай есеп-қисаптар коммерциялық есеп пен өзін-өзі қаржыландыруды жүзеге асырудың маңызды буыны болып табылады.
Есеп айырысу жүйесінің қалыпты жұмыс істеуі — ұдайы өндіріс үшін де, құндық экономикалық категориялардың (баға, қаржы, кредит, еңбекке ақы төлеу) өзара үйлесімді іс-қимылы үшін де қажетті шарт.
Қорытынды
Қаржы қоғамдық өнім құнын бөлудің жалпы жүйесінде орталық орын алады: ол баға арқылы басталатын бастапқы бөліністі толықтырады, жалақы арқылы табыстардың қалыптасуына ықпал етеді, кредит арқылы уақытша бос ақша ресурстарының қозғалысымен байланысады және есеп айырысу жүйесі арқылы шаруашылық байланыстардың үздіксіздігін қамтамасыз етуге көмектеседі.