Сана - адам миы қызметінің жемісі, нәтижесі
Дүниедегі ең ғажап құбылыстардың бірі — адамның рухани дүниесі: сана, ақыл, ой. Адамзат қол жеткізген материалдық және рухани жетістіктердің бәрі — сәулет, техника, өнер, дін, әдебиет, философия, ғылым — сананың құдіретімен байланысты. Дегенмен сананың өзі объективті дүниеде дербес зат ретінде өмір сүрмейді: ол тек адамға тән.
Негізгі сұрақтар
Сана дегеніміз не?
Ол қайда және қалай пайда болады?
Өлі материядан тірі табиғатқа, ал одан адам санасына дейінгі жолдың негізінде не жатыр?
Сана дайын күйінде сырттан енеді ме, әлде тәжірибе арқылы қалыптаса ма?
Сана: тұқым қуалау ма, әлде ми қызметінің нәтижесі ме?
Адам бойында атадан балаға берілетін белгілі бір бейімділік пен қабілет болуы мүмкін. Бірақ сана осы нәсілдік қасиеттердің дайын жалғасы ғана емес. Сана адам миының қызметімен байланысты пайда болады: ми — оның «мекені». Яғни сана — адамның ми қызметінің жемісі, нәтижесі.
Дегенмен ми жануарларда да бар. Бірақ сана адамға тән ерекше деңгейдегі психикалық құбылыс ретінде ерекше ұйымдасқан материяның, яғни адамның миының функциясы болып табылады. Бұл — материалдық дүниенің ұзақ тарихи дамуының нәтижесі.
Сана туралы идеалистік және діни түсініктер
Идеалистік философияда сана, идея, рух материядан тыс, дербес өмір сүретін құбылыс ретінде түсіндіріліп, тіпті материяны билейтін күш ретінде қарастырылады. Діни дәстүрлерде де сана (жан) материалдан бөлек, мәңгі өлмейтін дербес мән ретінде сипатталады.
«Шыбын-жан» ұғымы және ұйқы туралы түсіндіру
Ертедегі түсініктерде сананы жанмен теңестіріп, жанды «ұшып жүретін» нәрсе ретінде елестеткен. Халық тіліндегі «шыбын-жан» тіркесі осындай көзқарастармен астасады. Діндар түсіндіруде ұйқы — жанның «дүние кезіп» жүрген шағы, ал ояну — жанның қайта оралуы ретінде ұғынылған. Осыдан ұйықтап жатқан адамды абайлап ояту сияқты әдеттердің төркіні шыққан деп жорамалданады.
Сондай-ақ өлген адамға дұға оқу, құдайы беру, қабірді елді мекенге жақын салу тәрізді дәстүрлер де «жан мәңгі өмір сүреді» деген түсінікпен байланыстырылады. «О дүние», «жұмақ», «тозақ» сияқты ұғымдар да осы дүниетанымдық желімен сабақтас.
Рухтың бір денеден екіншісіне «көшіп-қонып жүруі» жайлы пайымдаулардан ертедегі тотемизм сияқты түсініктер де өрбіді: адам өзін белгілі бір жануарлармен немесе өсімдіктермен тектес деп қабылдаған.
Материалистік түсіндірудегі қателіктер: гилозоизм және тұрпайы материализм
Сананың шығуын материалистік тұрғыдан түсіндіру бірден қалыптасқан жоқ. Кейбір көзқарастар сана барлық материяға тән деп тұжырымдады. Мысалы, орта ғасырдағы Д. Скотқа телінетін пікірлерде тіпті тас та «ойлай алады» дегенге ұқсас жорамалдар кездеседі. Табиғаттың бәрін жанды деп қараған мұндай бағыт философияда гилозоизм деп аталады.
Ал кейбір жаратылыстану зерттеушілері (Фогт, Бюхнер, Молешотт) сананы мидың жемісі екенін дұрыс айтқанымен, оны бауырдан өт бөлінуімен теңестіріп, ойды физиологиялық бөліндіге ұқсатып жіберді. Мұнда негізгі қате — ойдың рухани құбылыс екенін, ал өттің материалдық өнім екенін ажырата алмау. Маркс пен Энгельс мұндай ұстанымды тұрпайы материализм деп сынаған.
Тіршіліктің бастауы: клетка және нуклеин қышқылдары
Барлық тіршіліктің негізі — клетка. Ол өздігінен өмір сүріп, көбейе алатын жүйе. Осыдан екі мәселе туындайды: тіршілік клеткадан басталса, оған дейін тіршіліктің «нышаны» болды ма? Екіншіден, клетканың өзі қайдан шықты?
Органикалық және органикалық емес дүниені жалғайтын буын
Органикалық және органикалық емес материяның арасында белгілі бір дәнекер бар деп түсіндіріледі. Ол — нуклеин қышқылдары. Нуклеин қышқылдары клетканың құрылымдық бөліктерінде кездеседі және тіршіліктің сақталуы мен тұқым қуалауда ерекше рөл атқарады.
ДНҚ (дезоксирибонуклеин қышқылы) — көбіне клетка ядросымен байланыстырылады.
РНҚ (рибонуклеин қышқылы) — клетка қызметіндегі ақпараттық және синтездік процестермен байланыстырылады.
Ғылымда клетка туралы ілім XIX ғасырдың 30-жылдарында жүйеленсе, тұқым қуалаудың материалдық негіздерін айқындауға мүмкіндік берген молекулалық жаңалықтар кейінірек дамыды. ДНҚ мен РНҚ-ның зерттелуі тұқым қуалау механизмдерінің күрделілігін ашып, тіршіліктің физикалық-химиялық процестермен байланысын терең түсіндіруге жол салды. Тірі жүйелерді жасанды түрде көшіру және жаңғыртуға ұмтылатын бағыттардың бірі — клондау.
Сана — ерекше ұйымдасқан материяның функциясы
Клетканың пайда болуынан бастап жоғары дамыған организм — адам және оның санасы қалыптасқанға дейін табиғатта миллиондаған, бәлкім миллиардтаған жылдар өткен болуы мүмкін. Ғылыми деректер сана барлық материяға тән жалпы қасиет емес екенін, ол адам миының функциясы екенін негіздейді.
Адам миының күрделілігі
Адам миы — миллиардтаған жүйке клеткаларынан (нейрондардан) тұратын аса нәзік аппарат. Нейрондар жеке сигналды қабылдап қана қоймай, өзара байланыса отырып өте көп ақпаратты өңдей алады.
- Мидың әр бөлігі белгілі бір функцияларға маманданған: көру, есту, қимыл үйлесімі, т.б.
- Күрделі ойлау үдерістері көбіне үлкен ми сыңарларымен байланысты.
- Шартсыз (инстинктік) әрекеттерді реттейтін жүйелер адамда да бар, бірақ олар әдетте саналы бақылауға бағынышты.
Ми екі жарты шарға бөлінеді және олардың қызметтік айырмашылықтары бар екені жиі айтылады. Сонымен бірге адамның қабылдауы мен әрекеті тек бір ғана «жарты шарға» телінбейді: көптеген психикалық функциялар бірлескен жүйелік жұмыс арқылы жүзеге асады.
Қабылдау мен қимылдың мида ұйымдасуы
Заттың түр-түсін ажырату мен көру сигналдары — мидың көру аймақтарымен байланысты.
Дыбыстық сигналдарды өңдеу — самай аймақтарымен байланысты.
Қимыл-қозғалысты үйлестіру (координация) — арнайы жүйелер арқылы іске асады.
Қол-аяқ салдануы секілді бұзылыстар кейде мидағы зақымданулармен байланысты болуы мүмкін.
Ми және сана: тәжірибелер нені көрсетеді?
Адам мимен ойлайды: сана ойлау процесімен байланыста көрінеді. Мисыз сана да, психикалық қызмет те болмайды. Мұны әртүрлі физиологиялық тәжірибелердің нәтижелері жанама түрде көрсетеді: жануарларда ми құрылымдарының алып тасталуы мінез-құлық пен жауап беру мүмкіндігін әр деңгейде өзгертеді. Даму сатысы жоғарылаған сайын бас миының тіршіліктегі рөлі арта түсетіні байқалады.
Маңызды түйін
Дегенмен бұдан «ми — ойдың жалғыз қайнар көзі» деген қорытынды тікелей шықпайды. Ми ойды өздігінен «қайнап шығаратын» механизм емес. Сананың мазмұнын туғызатын — адамның объективті шындықпен байланысы: сыртқы әсерлер түйсік мүшелері арқылы қабылданып, жүйке жүйесі арқылы өңделіп, қорытылып, ой тұжырымдарына айналады.
Сондықтан «сана қалай пайда болады?» дегенге ғылыми тұрғыдан былай жауап беруге болады: сана — түйсік мүшелері арқылы алынған деректерді өңдеу, жалпылау және ұғыну арқылы қалыптасатын шындықтың бейнесі. «Көп жасағаннан сұрама, көпті көргеннен сұра» деген нақыл да білім мен тәжірибенің мәнін меңзейді.
Сананың негізі: білім және практика
«Сананың негізінде не жатыр?» деген сұраққа келсек, оның өзегінде білім мен таным жатыр. Ал білім адамның практикалық қызметі үшін қажет болғандықтан, сананың шығуы, қалыптасуы және дамуының түпкі негізі — іс-әрекет, еңбек, қызмет.