Қазақша рефераттар

Қара топырақ

Дәрістің мақсаттары

  • Топырақтүзілу факторларын түсіндіру.
  • Топырақтүзілімдік үрдістерді сипаттау.
  • Орманды-дала зонасындағы сұр орман топырақтарын қарастыру.
  • Қара топырақ және оның типтерін жүйелеу.
  • Қара-қоңыр (каштан түсті) топырақтар мен олардың типшелерін түсіндіру.
  • Шабынды-қара-қоңыр топырақтардың ерекшеліктерін көрсету.
  • Суббореалды белдеудегі зоналық заңдылықтарды байланыстыра талдау.

Орманды-дала зонасы: сұр орман және сілтісізденген қара топырақтар

Күлгін топырақты зона мен қара топырақты зонаның арасында батыстан шығысқа қарай жіңішке ирелеңдеп созылатын өтпелі белдеу орналасады. Бұл — орманды-дала зонасы: мұнда орман алқаптарында сұр орман топырақтары, ал ормансыз шалғынды-далалы бөліктерінде сілтісізденген қара топырақтар қалыптасады.

Орманды-дала зонасының жалпы аумағы шамамен 150 млн гектар, яғни ТМД елдері аумағының 6,8%-ын қамтиды. Орманды территорияларда сұр орман топырақтары, ал ормансыз аумақтарда шалғынды қара топырақ пен сілтісізденген, қалың қабатты қара топырақ кең таралған.

Климаттық тұрғыдан бұл аймақ орманды зонаға қарағанда жылырақ, ал далалы зонаға қарағанда салқындау келеді. Батыс бөлігінде ауа райы жылырақ әрі жауын-шашын молырақ, шығысқа қарай салқындап, ылғал мөлшері азаяды.

Емен орманындағы сұр топырақтың кескіні (горизонттары)

A0 — орман төсеніші
2–4 см, қара-қоңыр түсті, топырақпен аралас.
A1 — гумусты қабат
20–25 см, қара-сұр түсті, өсімдік тамырлары көп.
A2 — элювиалды қабат
шамамен 20 см, сұр немесе қоңыр-сұр, аздап күлгіндену байқалады.
B — иллювиалды қабат
қоңырқай, нығыздалған, қалыңдығы 90–130 см-ге дейін.
C — аналық жыныс
ақшыл-қоңыр; B горизонтының жиегінен тілім-тілім болып төмен түсетін жолақшалар байқалады.

Құнарлылық

Қоректік заттар мол, физикалық қасиеттері қолайлы.

Қарашірік (сұр орман)

2–6% аралығында.

Қарашірік (шалғынды қара)

шамамен 10%.

Бұл зона егістік үшін жақсы игерілген: игерілу деңгейі бойынша қара топырақты зонадан кейінгі орында. Аумақтың 40%-дан астамы жыртылған; негізінен бидай егіледі. Зонаның негізгі бөлігі Ресей мен Украина аумақтарына тиесілі, Қазақстанның ең солтүстігінде ғана аздаған бөлігі кездеседі.

Қара топырақ зонасы: «топырақ патшасы»

Полтава губерниясының егіншілеріне қара топырақ туралы дәріс оқыған В. В. Докучаев: «Қара топырақ — Ресейдің негізгі байлығы… қара топырақ — топырақ патшасы», — деп атап көрсеткен.

Қара топырақты зона орманды-дала аймағының оңтүстігін қамтып, батыста Молдавиядан басталып Украина, Ресей, Қазақстан арқылы Сібірге дейін созылады. Сібір жақта бұл зона біртұтас емес: таулы алқаптар арасындағы жазықтарда аралдар тәрізді ойдым-ойдым орналасады.

Аймақтың жер бедері көбіне жазық. Жазы жылы, қысы суық. Жауын-шашын жылына 350–600 мм шамасында және жыл мезгілдеріне салыстырмалы түрде біркелкі түседі. Ылғалдану коэффициенті 0,6–1,0: ылғалдану мен булану шамалас.

Топырақ түзуші жыныстар негізінен лесс тектес, майда ұнтақталған жыныстар. Қара топырақты аймақтың көлемі (орманды-дала ішіндегі қара топырақтарды қоса алғанда) шамамен 191 млн гектар, яғни ТМД аумағының 9%-ға жуық.

Қара топырақтың негізгі қабаттары

A — гумусты қабат

Қалыңдығы 20–60 см. Түсі қара немесе қара-қоңыр; оңтүстік шеттерінде қоңырлау келеді.

B — өтпелі қабат

Қалыңдығы 40–80 см. Түсі сұр-қоңыр; жоғарғы гумусты қабаттан қарашірік тілдей болып төмен жылжиды.

C — аналық жыныс

Әдетте лесс типтес, карбонатты, майда ұнтақталған, негізінен шаңды жыныстардан тұрады.

Қарашірік мөлшері

4%-дан 10–12%-ға дейін.

Неге қорек мол?

Жылылық пен жауын-шашынның шамалылығынан қоректік заттар қатты шайылмайды.

Құнарлылық

Химиялық құрамы бай болғандықтан жоғары өнім береді.

Жыртылған жер үлесі

Шамамен 70–75%.

Қарашірік мөлшеріне қарай қара топырақтар үш зонашаға бөлінеді: қарашірігі мол (солтүстік), қарашірігі орташа (кәдімгі), қарашірігі аз (оңтүстік).

Бұл аймақта ауыл шаруашылығының көптеген дақылдары жақсы өседі: бидай, картоп, жүгері, көкөністер, қант қызылшасы және т.б. Қосымша тыңайтқыш енгізу, қар тоқтату, ылғалдандыру және мелиорация шаралары өнімділікті одан әрі арттырады.

Құрғақ дала және жартылай шөл: қара-қоңыр топырақтар

Қара топырақты шалғынды-дала зонасының оңтүстігіне қарай климат біртіндеп құрғақтанады. Жазы жылы, булану мөлшері жоғары. Жауын-шашын жылына шамамен 200–300 мм.

Ылғал азайған сайын өсімдік жамылғысы да өзгереді: қалың бозды-бетегелі дала орнына сиректеу бетегелі-жусанды құрғақ дала басады. Соның нәтижесінде топыраққа түсетін органикалық қалдықтар азайып, қарашірік мөлшері төмендейді, ал топырақ түсі қара-қоңырланады.

Құрғақ даланың зоналық топырағы — қара-қоңыр. Оның жалпы аумағы шамамен 107 млн гектар (ТМД елдерінің 4,8%-ы), негізгі бөлігі Қазақстанда орналасқан. Қарашірік мөлшері 2–4% аралығында.

Қара-қоңыр топырақтың морфологиялық құрылысы

A (0–20 см)

Қара-қоңыр, нығыздалған. 35–45 см-ден бастап әк кездеседі.

BC (50 см-ден төмен)

Ашық, ақшылдау. Әк қосылыстары көп.

C (100–120 см-ден төмен)

Гипстелген аналық тау жынысы қабаттары байқалады.

Бұл зона терістіктен оңтүстікке қарай бірнеше зонашаға жіктеледі: күңгірт қара-қоңыр, жай қара-қоңыр, ашық қара-қоңыр. Ең солтүстігі құрғақтау далаға, орталығы нағыз құрғақ далаға, ал оңтүстік шеті жартылай шөл зонашасына сәйкес келеді.

Қазақстан жағдайында ауа райының құрғақтығына байланысты аумақтың басым бөлігін жайылымдар алып жатыр. Сортаң және сорланған топырақтар жиі кездеседі. Дегенмен күңгірт және жай қара-қоңыр топырақ зонашаларының кейбір аймақтарында жыртылған жер үлесі 20–30%-ға дейін жетеді. Ал ашық қара-қоңыр топырақ зонашасында су көздері жеткіліксіз болғандықтан, суармалаусыз тұрақты өнім алу қиын.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

  1. Сұр орман топырағын сипаттаңыз.
  2. Қара-қоңыр топырақтың түзілу ерекшеліктерін сипаттаңыз.