Төртінші саты - Сенатпен заң жобасын қарау

Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы Парламентті заң шығару қызметін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган ретінде айқындайды. Парламент — халықтың саяси еркін білдіретін демократиялық институт. Ол тұрақты негізде жұмыс істейтін екі Палатадан: Сенат пен Мәжілістен тұрады.

Негізгі ұстаным

Парламенттің мақсаты — заңдар қабылдау арқылы мемлекеттің құқықтық негізін қалыптастыру, мемлекеттік басқарудың тұрақтылығы мен билік тармақтарының үйлесімді жұмыс істеуіне ықпал ету.

Парламенттің құрылымы: Сенат және Мәжіліс

Сенат

Сенат әр облыстан, республикалық маңызы бар қалалардан және Қазақстан Республикасының астанасынан екі адамнан сайланатын депутаттардан құралады. Олар тиісті өңірлердің өкілді органдары депутаттарының бірлескен отырысында сайланады.

Сонымен қатар Сенаттың жеті депутатын өкілеттік мерзіміне Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Өкілеттік мерзімі: 6 жыл

Мәжіліс

Мәжіліс 77 депутаттан тұрады. Оның ішінде 67 депутат аумақтық сайлау округтері бойынша, ал 10 депутат партиялық тізімдер негізінде сайланады.

Өкілеттік мерзімі: 5 жыл

Депутаттың мәртебесі және өкілеттігі

Парламент депутатының өкілеттігі Қазақстан Республикасы Конституциясымен және Президенттің «Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» конституциялық заң күші бар Жарлығымен белгіленеді. Депутаттың өкілеттігі оның бірінші сессиясы ашылған сәттен басталады.

Өкілеттіктің тоқтатылуы мүмкін жағдайлар

Депутаттың мандаттан бас тартуы немесе өкілеттіктен түсуі.
Депутаттың іс-әрекетке қабілетсіз деп танылуы.
Парламенттің таратылуы.
Депутат болып сайланғаннан кейін белгілі бір лауазымда қалуды талап ететін жағдайлар.

Жауапкершілік талабы

Депутат Палатаның немесе оның органдарының отырыстарына дәлелсіз себеппен қатыспаса, еңбекақыдан және материалдық, қаржылық әрі әлеуметтік-тұрмыстық қамтамасыз етуден айырылуы мүмкін. Бұл тәртіп аталған Жарлықта нақты айқындалған.

Сессиялық жұмыс тәртібі және Регламент

1996 жылғы 20 мамырда Парламент Палаталарының бірлескен отырысында қабылданған Қазақстан Республикасы Парламентінің Регламенті Палаталардың бірлескен отырыстарын өткізу шарттары мен тәртібін, сондай-ақ бірлескен органдарды қалыптастыру және олардың қызметін ұйымдастыру тетігін белгілейді.

Парламент өз жұмысын сессиялық тәртіппен жүргізеді. Сессия Сенат пен Мәжілістің бірлескен отырысымен ашылып, солай жабылады. Сессиялар кезекті және кезектен тыс болып бөлінеді. Кезекті сессия жылына бір рет — қыркүйектің бірінші жұмыс күнінен маусымның соңғы жұмыс күніне дейін өткізіледі.

Парламент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, кезектен тыс сайлау екі ай ішінде өткізіледі.

Парламент Палаталарының бірлескен отырыстарында қаралатын мәселелер

1
Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар. Бұл бастаманы тек Президент ұсынады. Жоба екі оқылымда қаралады: бірінші оқылымда тұжырымдамалық талқылау, екінші оқылымда дауыс беру жүргізіледі.
2
Конституциялық заңдарды қабылдау, сондай-ақ оларға өзгерістер мен толықтырулар енгізу.
3
Республикалық бюджет және Үкімет пен Есеп комитетінің бюджеттің орындалуы туралы есептерін бекіту (алдымен Мәжілісте, кейін Сенатта талқыланады).
4
Президенттің заңға қарсылығын қарау. Егер бір ай ішінде қаралмаса, қарсылық қабылданған болып есептеледі.
5
Президентке заң шығару өкілеттігін беру туралы бастама. Бұл мәселе бірлескен отырыста қаралады.
6
Премьер-министр мен Ұлттық Банк Төрағасын тағайындауға келісім беру. Президент Парламентке жазбаша ұсыныс енгізеді.
7
Үкімет бағдарламасын қарау және республикалық референдум тағайындау туралы бастама көтеру (қаулымен ресімделіп Президентке жолданады).

Жыл сайынғы конституциялық бақылау

Бірлескен отырыста Конституциялық Кеңестің конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауы тыңдалады. Сондай-ақ Конституцияда көзделген өзге де маңызды мәселелер қаралады.

Палаталардың айрықша құзыреттері

Мәжілістің ерекше қарауына

Заң жобаларын қабылдау және қарау.
Президенттің қабылданған заңға қарсылығына байланысты ұсыныстар әзірлеу.
Президенттің ұсынысы бойынша Орталық сайлау комиссиясының төрағасын, орынбасарларын, хатшысын және мүшелерін сайлау және қызметтен босату.
Президенттің кезекті сайлауын жариялау және кезектен тыс сайлауын белгілеу.
Екі депутатты Әділет біліктілік алқасының құрамына екі жылға жіберу.
Президентке мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағу мәселесін көтеру.

Сенаттың ерекше өкілеттіктері

Президенттің Бас прокурорды және ҰҚК төрағасын тағайындауына келісім беру (қаулы көпшілік дауыспен қабылданады).
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сот Кеңесінің құрамына екі депутат жіберу.
Мәжіліс көтерген Президентті қызметінен кетіру туралы мәселені қарау.
Жергілікті өкілді органдардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату.

Мәжіліс пен Сенаттың жеке қарауына ортақ мәселелер

Өз депутаттарының өкілеттігін дербес тоқтату, сондай-ақ Бас прокурордың ұсынысы бойынша депутатты қол сұғылмаушылықтан айыру мәселесін шешу.
Өз құзыреті шегінде парламенттік тыңдау өткізу.
Бес жыл мерзімге Есеп комитетінің екі мүшесін тағайындау.
Президент денсаулығына байланысты міндетін атқара алмайтын жағдайда, әр Палатадан тең санды депутаттардан комиссия құру және қорытынды ұсыну.

Парламентті тарату: конституциялық негіз

Қазақстан Республикасының Конституциясында Парламентті тарату тәртібі де көзделген. Парламентті тарату құқығы тек Республика Президентіне берілген. Президент — мемлекет басшысы, билік тармақтарының ешқайсысына жатпайтын тұлға ретінде мемлекеттік биліктің тұрақты жұмыс істеуіне жауапты.

Таратуға әкелуі мүмкін жағдайлар

Парламент Үкіметке сенімсіздік вотумын білдірген жағдай.
Палаталар арасында немесе Парламент пен басқа билік тармақтары арасында көзқарас қайшылығына байланысты саяси дағдарыс туындауы.

Мұнда маңызды жайт: тарату — міндет емес, құқық. Яғни әрбір сенімсіздік вотумы автоматты түрде таратумен аяқталады дегенді білдірмейді.

Заң шығару үдерісі: негізгі кезеңдер

Қазақстан Республикасындағы заң шығару үдерісі бірнеше бірізді сатыдан тұрады. Оның әр кезеңі заңның сапасына және құқықтық реттеудің тиімділігіне тікелей әсер етеді.

1) Заң шығару бастамасы

Бірінші саты заң шығару бастамасынан басталады: бастама субъектілері заң жобасын Мәжілістің қарауына енгізеді. Мәжіліс Регламентіне сәйкес бұл құқық жаңа заң жобасын енгізу, сондай-ақ қолданыстағы заңдарға өзгерістер, толықтырулар енгізу немесе оларды күшін жою туралы жобалар ұсыну нысанында жүзеге асырылады.

2) Алдын ала қарау

Тіркелген заң жобасы Мәжіліс қаулысымен тиісті комитетке және Палата Аппаратының заңдылық бөліміне жіберіледі. Қорытынды әзірлеу үшін кемінде 30 күн уақыт беріледі, осы мерзім ішінде комитеттер өз ұстанымын ұсынуы тиіс.

3) Мәжілісте қарау

Заң жобасы пленарлық отырыста қаралғанға дейін депутаттарға кемінде 10 күн бұрын жіберілуі қажет. Бұл кезеңде Палата жобаны жалпы халықтық талқылауға шығару туралы шешім қабылдай алады. Мәжілістегі талқылау көпшілік дауыспен мақұлдаумен аяқталса, жоба қаулымен бірге Сенатқа жолданады.

4) Сенатта қарау

Сенат заң жобасын 60 күн ішінде қарайды. Нәтижесінде жоба қабылдануы, толықтай немесе ішінара кері қайтарылуы мүмкін. Сенат депутаттарының көпшілік даусымен қабылданған жоба заң болып есептеледі және он күн ішінде Президентке қол қоюға жіберіледі.

5) Президенттің қол қоюы және жариялау

Президент өзіне келіп түскен заңға 15 күн ішінде қол қояды. Осыдан кейін заң жарияланып, күшіне енеді. Егер заң 15 күн ішінде Парламентке қайтарылмаса, ол Президентпен мақұлданған болып есептеледі.

Президент заңды толықтай немесе жекелеген баптары бойынша кері қайтара алады. Мұндай қарсылықты қарау үшін Парламентке 30 күн беріледі; мерзім сақталмаса, Президент қарсылығы қабылданған болып танылады. Кейін бұл қарсылықты Мәжіліс 15 күн, Сенат 10 күн ішінде талқылауы тиіс.

Қорытынды

Осылайша, Парламенттің екі Палаталы құрылымы, сессиялық жұмыс тәртібі және заң шығару сатылары құқықтық мемлекеттің негізгі тетіктерін құрайды. Заң шығармашылық қызметтің нәтижесі ретінде қабылданған заң жарияланып, қоғам өмірін реттейтін міндетті құқықтық нормаға айналады.