Өзбекстан мемлекетінің негізгі саясаты мақта болған соң олардың мұндай көрмені ұйымдастыруы, өткізуі заңды
Қазақстан мақтасының әлемдік нарықтағы орны: сапа, тұқым және бәсекеге қабілеттілік
Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік сауда ұйымына қосылуы жағдайында ауыл шаруашылығы өнімдерінің, соның ішінде мақтаның, әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттілігі шешуші мәнге ие. Қазіргі уақытта әлемдік нарықта мақтаға сұраныс жоғары. Қазақстанда жер көлемі кең болғанымен, мақта өсіретін негізгі өңір — оңтүстік аймақ. Бұл өңір республикадағы суармалы жердің шамамен төрттен бірін алып жатыр. Сондықтан осы әлеуетті тиімді пайдалану — стратегиялық міндет.
Алайда Қазақстан мақтасы әлемдік нарықта бұрынғыдай жоғары бағаланбай отырғаны байқалады. Мұның негізгі себептерінің бірі — талшық сапасының төмендеуі және элиталық, түпнұсқалық тұқымның жеткіліксіз қолданылуы. Соңғы жылдары өнім көлемі өсіп келеді, бірақ «көбірек өндіру» мен «жоғары сапа» әрдайым қатар жүрмейді: өнімнің сапасы, сатып алушысы, өткізу нарығы секілді мәселелер кейде екінші орынға ығысып қалады.
Нарық сигналы
Әлем халқы жылына шамамен 20,8 млн тонна мақта талшығын тұтынады, ал сұраныс жыл сайын орта есеппен 3% өседі.
Негізгі тәуекел
Сапасы жоғары талшық әрқашан сұраныс табады. Демек мәселе — сұраныста емес, сапа стандартын тұрақты қамтамасыз етуде.
Неге талшық сапасы төмендеп кетті?
Қазақстан мақтасының сапасына әсер ететін факторлар көп, бірақ ең өзектісі — тұқым сапасы. Соңғы жылдары кейбір шаруашылықтардың Өзбекстаннан арзан бағамен келетін шитке (кейде контрабандалық жолмен) әуестігі жиілегені айтылады. Мұндай шиттің шығу тегі, сертификаты, карантиндік құжаттары көбіне нақты болмайды. Нәтижесінде өнімділік те, талшық сапасы да төмендеп, Қазақстан мақтасының нарықтағы беделіне нұқсан келуі мүмкін.
Өнім бар, бірақ талап бар
Диқандардың «неғұрлым көп ексем, соғұрлым көп табамын» деуі түсінікті. Бірақ әлемдік нарықтың негізгі өлшемі — сапа, бірізділік және қадағалану (traceability). Сатып алушы үшін құжатсыз, стандартқа сай емес талшық — тәуекел.
Шешімнің өзегі: элиталық тұқым шаруашылығы
Саланы ұзақ мерзімде көтерудің негізгі тетігі — элиталық тұқым шаруашылықтарын құру және қалпына келтіру. Бұл бағытта мемлекет тарапынан қаржы бөлініп, ғылыми-тәжірибелік станциялар ұйымдастырылды. Олар жаңа сорттарды енгізу, технология және агротехника бойынша кеңес беру, топырақ құнарлылығына қарай минералды тыңайтқыш енгізу нормаларын ұсыну сияқты практикалық жұмыстар атқарады.
Түпнұсқалық шит өндірісі
Отандық сорттардың элиталық (түпнұсқалық) тұқымдық шитін көбейтіп, элиталық шаруашылықтарға жеткізу.
Агротехникалық сүйемелдеу
Жаңа сорттарды өсіру технологиясы, зиянкестер мен ауруларға қарсы шаралар, өнімділікті арттыруға арналған ұсынымдар.
Ауыспалы егіс
Мақта–жоңышқа ауыспалы егісі арқылы топырақ құнарын сақтау және өнім тұрақтылығын арттыру.
Сорт саясаты: нақты көрініс және “Мақтаарал” тәжірибесі
Соңғы жылдары Оңтүстік Қазақстан облысында негізінен үш сорт егілгені көрсетіледі: егістіктің шамамен 45% — С-4727, 5% — 108-Ф, шамамен 3% — Қырғыз-3. Ал қалған 47% алқапқа шығу тегі белгісіз, контрабандалық жолмен әкелінген сорттардың егілуі өнімділік пен сапаға кері әсер еткен.
Жаңа отандық сорт: “Мақтаарал”
Іске асыру
2000 жылдан бастап “Мақтаарал” сорты алғаш рет Мақтаарал ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясында 70 гектар жерде егіле бастады. Алғашқы жылы 30 тонна элиталық тұқымдық шит алынып, шаруашылықтарға таратыла бастады.
Нәтиже
2003 жылы Мақтаарал ауданында 50 мың гектардан астам жерге осы сорт егілді. Зерттеулер бойынша өнімділік орта есеппен 27–35 ц/га, кей жерлерде 38–43 ц/га деңгейіне жеткен.
Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты тәжірибе станциясында әлемдік талапқа сай отандық жеті “Мақтаарал” сорты шығарылып, оның үшеуі облыста аудандастырылғаны, сондай-ақ “Мақтаарал-4005” сортының мемлекеттік сынақ шешімімен мақталы алқаптарға ұсынылғаны аталады.
С-4727 төңірегіндегі сұрақ: құжат, сапа, жауапкершілік
Өңірде Кеңес дәуірінен бері егіліп келе жатқан С-4727 сортының түпнұсқалық иесі көрші Өзбекстанда екені, ал ол жақта бұл сорттың ұзақ уақыттан бері егілмейтіні туралы пікір бар. Осыдан заңды сұрақ туындайды: біз егіп жүрген С-4727-нің элиталық шиті қайдан келеді, оның сапалық сертификаты, карантиндік құжаттары, заңды құжаттамасы бар ма? Мұндай сұрақтарға нақты жауап болмауы — саланың жүйелік тәуекелі.
Негізгі ой
Ең сапалы тұқым — стратегиялық ресурс. Оны ешбір ел шексіз көлемде сыртқа бермейді. Сондықтан ұзақ мерзімді шешім — өзіміздің элиталық тұқым өндірісін жүйелеу.
Егер облыс пен аудандарда тұқым дайындау жұмысы дұрыс ұйымдастырылса, бірнеше жылдың ішінде барлық мақталық жерге отандық жаңа сорттарды кезең-кезеңімен енгізуге болады. Бұл өнімділікті арттырып қана қоймай, талшықтың нарықтық бағасын қорғауға мүмкіндік береді.
Кластер логикасы: сапасыз талшық болса — өндіріс те тоқтайды
Қазақстан экономикасының өсуі мақта талшығын өңдеу мәселелерін жедел шешуге мүмкіндік береді. Мақта кластеріндегі негізгі мақсат — әлемдік талапқа сай жоғары сапалы талшық өндіру. Егер ішкі өндірістегі талшық сапасыз болып, жаңадан салынған жіп иіру фабрикалары шикізатты Грекиядан, Түркиядан немесе Өзбекстаннан алуға мәжбүр болса, онда ұлттық кластердің мазмұны әлсірейді: біздің өнім өтпей, қоймада жатып, құнын жоғалтады.
Сапа
Сорттың бірізділігі, талшық параметрлері, стандартқа сәйкестік.
Құжат
Сертификат, карантиндік құжат, шығу тегі айқын өнім.
Өңдеу
Шикізатты ел ішінде өңдеп, қосылған құнды арттыру.
Нарық
Сатып алушы талабы — тұрақты сапа мен жеткізу тәртібі.
Өзбекстан тәжірибесі: мақтаны шикізат емес, өнім ретінде сату
“Мақта кластерін” дамытуда Өзбекстан тәжірибесінен үйренер тұс көп. Бұл ел үшін мақта — экономиканың негізгі тіректерінің бірі. Олар талшықты арзан шикізат ретінде сыртқа шығарып қана қоймай, тоқыма және тігін өндірісін дамытып, қосылған құны жоғары өнім өндіруге басымдық береді. 1994–2004 жылдары аралығында мақтадан халық тұтынатын тауарлар өндірісі көлемі 27,8 млрд сумнан 473,4 млрд сумға өскені келтіріледі.
Өзбекстанда тұқымдық элита жүйесі шашырап кетпей, сапалы талшыққа негіз болатын шит шаруашылығы тұрақты сақталғаны айтылады. Мұның нәтижесінде олар мақта өндіру және өңдеу экспорты бойынша әлемдегі жетекші елдердің қатарында.
Халықаралық көрмелер және технология
Өзбекстанның “Textile EXPO” секілді мамандандырылған халықаралық көрмелер өткізуі — олардың салалық саясатының қисынды жалғасы. Қазақстанның мақта өсіретін негізгі өңірі ретінде мұндай алаңдарға қатысу — технология, жабдық, серіктестік және нарық туралы нақты ақпарат алудың тиімді жолы.
Ішкі нарықтағы бәсеке: монополия, баға және инвестор
Ішкі нарықтағы маңызды мәселенің бірі — мақта бағасы төңірегіндегі бәсеке. Өңірде арнайы экономикалық аймақ ашылып, кластерлік жүйе іске қосылуда. Бұл кеңістікте инвестордың отандық не шетелдік болуы қағидат бойынша маңызды емес, бастысы — әділ бәсекенің қалыптасуы. Дегенмен ірі мақта өңдеу зауыттарының монополистік ықпалы бағаны төмен деңгейде ұстап, шаруалардың табыстылығын әлсіретуі мүмкін деген алаңдаушылық бар.
Мақсат
Нарықта әділ бәсеке орнатып, сатып алу бағасын көтеру арқылы шаруалардың ынтасын арттыру, ал бұл өз кезегінде сапаға да оң әсер етеді.
Тәсіл
Инвесторларды тарту, өңдеу қуатын әртараптандыру, сатып алу арналарын көбейту және ашық баға қалыптастыру тетіктерін енгізу.
Қорытынды: сапаға сүйенген жүйе ғана бәсекені сақтайды
Қазақстан мақта шаруашылығының болашағы — өндіріс көлемін ұлғайтуға ғана емес, әлемдік стандартқа сай сапаны тұрақты қамтамасыз етуге тікелей байланысты. Бұл үшін элиталық тұқым шаруашылығын жолға қою, ғылыми негізделген агротехнологияны кең қолдану, ауыспалы егіс мәдениетін нығайту, өңдеуді тереңдету және кластерлік жүйеде әділ бәсеке қалыптастыру қажет.
Өңірдегі өңдеуші кәсіпорындардың дамуы, диқандардың табысы және Қазақстан мақтасының әлемдік нарықтағы беделі бір-бірінен бөлінбейді. Бәсекелестер көп жағдайда саланың өзі де жылдам дамиды. Сондықтан мақсат — бір-бірін бағамен қысу емес, бірігіп, келісілген саясатпен, сапаны бірінші орынға қойып, саланың өркениетті келешегін қалыптастыру.
Нақты басымдықтар
- Элиталық тұқым өндірісін кеңейту және заңсыз тұқым айналымын шектеу.
- Сорттық саясатты құжаттандыру: сертификат, карантин және қадағалау жүйесін күшейту.
- Өңдеу өнеркәсібін дамыту арқылы қосылған құнды ел ішінде қалдыру.
- Ішкі нарықта әділ бәсеке қалыптастырып, фермердің сапаға инвестиция салуына жағдай жасау.