Қазақ халқының сан ғасырлық ақыл
www. сайты үшін реферат
Киіз үй: математикалық тұрғыдан қарастыру
Киіз үй — қазақ халқының сан ғасырлық ақыл-ойының, өмірлік тәжірибесінің, табиғатты түсінуінің және оған икемделуінің ең көрнекті туындысы. Көшіп-қонуға ыңғайлы, жеңіл әрі қолайлы баспана ретінде қалыптасуы — табиғи ортаға бейімделудің нәтижесі ғана емес, белгілі бір заңдылықтың көрінісі.
Мақсаты
Қазақ халқының көрнекті туындысы — киіз үйді математикалық тұрғыдан, арифметикалық есептеулер арқылы зерттеу.
Болжамы
Қазақ халқының дүниетанымы мен ғылыми түсініктері — өзгеге ұқсамайтын ұлы даналық екенін көпшілікке жеткізу.
Міндеттері
- Халық баспанасы туралы жалпы мәлімет беру
- Киіз үйдің «обсерваториялық» ерекшелігін дәлелдеу
Күтілетін нәтиже
Жоба материалдары арқылы жас ұрпақ киіз үйді ғылыми қырынан танып, ата-баба мұрасының қадір-қасиетіне көз жеткізеді.
Табиғи пішін және кеңістік логикасы
Табиғаттағы көптеген баспаналардың домалақ, сфералық пішінге жақын болатыны белгілі: аю мен қасқыр апандары көбіне дөңгелек үңгір болып келеді, ал ауыздары жиі оңтүстік-шығысқа қарата қазылады. Құстар ұясының да сфераға жуық пішіні — жылуды сақтау мен беріктік тұрғысынан тиімді. Киіз үйдің дөңгелек формасы да осындай табиғи заңдылықтармен үндеседі.
Құрылымдық тұрғыдан киіз үй жинақы, тез жиналып-тігіледі, әрі сәулеттік шешімі мен сыртқы тұлғасы ерекше көркем. Мамандар киіз үйді әлемдік сәулет өнеріндегі озық үлгілердің бірі деп бағалайды — бұл пікірді құрылымдық дәлдік пен пропорцияның үйлесімі толық қуаттайды.
Кереге, белдеу және 108 санының мәні
Киіз үйдің қабырғасы — кереге. Бір қанат керегеде 14 еріс, 9 сағанақ, 9 балашық болады. Ал алты қанат үйде сағанақтар мен балашықтардың жалпы саны 108-ге жетеді. Шығыс дәстүрінде 108 саны ежелден «аспан саны» ретінде танылған.
Үй сыртын айналдыра тартылатын белдеу «аспан белдеуі» — көк көген (зодиак шеңбері) ұғымымен байланыстырылады. Белдеу бойында 12 шоқжұлдыз, 12 мүшелдік жануар, тәуліктің 12 сағат күні мен 12 сағат түні өзара сәйкестендіріліп түсіндіріледі.
Киіз үй — уақыт өлшейтін обсерватория
Киіз үй құрылымында тәулік пен уақыт өлшемдерін сәйкестендіріп қарастыруға болады. Тіліміздегі сиыр сәске, тал түс, құланиек, ұлу іңір сияқты тіркестер уақыттың мөлшерлі бейнесін береді және мүшелдік жануарлардың уақыт есебінде қолданылғанын көрсетеді.
Мүшелдік сағат жүйесі (тәуліктің 12 бөлігі)
Тышқан
00:00–02:00
Сиыр
02:00–04:00
Барыс
04:00–06:00
Қоян
06:00–08:00
Ұлу
08:00–10:00
Жылан
10:00–12:00
Жылқы
12:00–14:00
Қой
14:00–16:00
Мешін
16:00–18:00
Тауық
18:00–20:00
Ит
20:00–22:00
Доңыз
22:00–24:00
Мысалы, таңертеңгі 09:00 уақытын Ұлу сағаты деп атайды, ал Жылқы — шамамен 12:00 уақытын білдіреді.
Уық, бұрыш және минут есебі
Бұл есептеулерде уықтар маңызды рөл атқарады. Уық ұзындығы шамамен 12–16 қарыс болады, ал саны үйдің қанатына қарай 45-тен 120-ға дейін өзгереді (45, 60, 72, 90, 120).
Уақыт өлшемін білдіретін сүт пісірім, бие сауым, ет пісірім сияқты атаулар, сондай-ақ күн тұсау бойы, шідер бойы, арқан бойы көтерілді деген тіркестер уық бойына түскен күн сәулесінің қозғалысымен байланыстырылып түсіндіріледі.
Мысал
Егер үйде 72 уық болса, әр екі уықтың арасы шамамен 5°. Сонда Күн сәулесі екі уықтың арасын шамамен 20 минутта жүріп өтеді; үш уық аралығы — 40 минут. Осыдан «бие сауым» өлшемінің мәнін де уақыт есептеуімен байланыстыруға болады.
Шаңырақ, түңдік және аспанның «кішірейтілген моделі»
Киіз үйдің аспанмен байланысын көрсететін ең басты бөлшек — шаңырақ. Шаңырақтан түскен күн сәулесінің ең төменгі нүктеге келуі (Күннің ең жоғары биіктікке, яғни зенитке жақындауы) шілде айының 22-сімен сәйкеседі деген түсіндіру берілген.
Әдеттегі бақан шаңыраққа көлбей тіреледі: көлбеу бұрышы 62° деп алынып, оны аспан экваторының галактика экваторына көлбеу бұрышымен байланыстырады. Түңдіктің төрт бұрышы дүниенің төрт бағытын нұсқайды, ал жабылған түңдіктің пішіні айналу параболоидына ұқсастырылып, «көк күмбезінің кішірейтілген бейнесі» ретінде түсіндіріледі.
Геометрия және пропорциялар
Кереге жоғарылаған сайын тартыла береді де, уық арқылы күмбезге айналады. Уықтарды конустың жасаушылары деп қарастырғанда, төбелік бұрыш 108° болады деген тұжырым келтіріледі.
Киіз үй өлшемдері пропорцияға бағынады: үй биіктігінің диаметріне қатынасы шамамен 0,62. Дөңгелек пішін, өткір бұрыштардың болмауы көркемдікті күшейтіп қана қоймай, ішкі ауаның тұрақты алмасуына (табиғи желдетілуіне) да жағдай жасайды.
Астрономиялық ишаралар және сандық түсіндіру
Мәтінде киіз үй кеңістігіндегі кейбір шеңберлік бөліністер арқылы астрономиялық әрі математикалық есептеулер жүргізілетіні айтылады. Мысалы, белгілі бір екі шеңбер бойындағы бөліктер 5 және 7 болып алынғанда, орталық ретінде ошақ таңдалып, бұрыштар 5×30=150° және 7×30=210° деп есептеледі. Әбжад есебі бойынша 150 — «ҚН (қаф, канон)», 210 — «РИ (рәйун)» деп түсіндіріледі: «канон» — заң, «рәйун» — шырын, нәрлі.
Осылайша, киіз үйдің әрбір бөлшегі табиғат пен аспан құбылыстарын бейнелейтін жүйе ретінде қарастырылады.
Қорытынды
Киіз үй — тек тұрмыстық баспана немесе өнер туындысы ғана емес. Ол халықтың астрономиялық, метеорологиялық, математикалық, физикалық, экономикалық және өзге де өмірлік тәжірибеден жинақталған білімдерінің айқын көрсеткіші. Құрылымымен қатар, әшекей-өрнектерінің өзінде де терең таным мен есепке негізделген үйлесім бар. Сондықтан киіз үй арқылы халқымыздың ғылыми зердесіне таңырқап қана қоймай, оны мақтан етуге толық негіз бар.
Пайдаланылған әдебиеттер
- «Шаңырақ» тұрмыстық энциклопедия
- Интернет дереккөздері
- «Іргетас». Қазақтың салттары мен дәстүрлерінің жиынтығы
- «Сарыарқа» газеті, 22.10.2009