Бухгалтерлік есеп шаруашылық қаражаттарының құрамындағы және оларды жабу көздеріндегі болған барлық өзгерістерді, шаруашылық процестерін және олардың нәтижесін толық және дер кезінде көрсетуге арналған
Бухгалтерлік есеп пен нақты деректердің сәйкестігі
Бухгалтерлік есеп шаруашылық қаражаттарының құрамындағы және оларды жабу көздеріндегі барлық өзгерістерді, шаруашылық процестерін және олардың нәтижелерін толық әрі уақтылы көрсетуге арналған. Есеп деректері қолда бар нақты қаражаттарға және оларды жабу көздеріне сәйкес келуі тиіс. Алайда іс жүзінде есеп көрсеткіштері нақты жағдаймен әрдайым дәл үйлесе бермейді — олардың арасында алшақтық туындауы мүмкін.
Мұндай алшақтық табиғи кему, тасымалдау, қайта сұрыптау, өлшеу құралдарының дұрыс көрсетпеуі, операцияларды рәсімдеу кезіндегі қателіктер және басқа да себептерден пайда болады. Сондықтан нақты қолда бар құндылықтардың деректерін есеп мәліметтерімен жүйелі түрде салыстырып отыру қажет. Осы тексеру түрі түгендеу деп аталады.
Түгендеу: мәні және міндеті
Түгендеу — бухгалтерлік есеп әдісінің негізгі элементтерінің бірі. Ол ақша қаражаттарының, есеп айырысулардың, аяқталмаған өндірістің, тауарлық-материалдық қорлардың (ТМҚ), материалдық емес активтердің және негізгі құралдардың нақты қолда барын тексеруді әрі оларды есеп деректерімен салыстыруды көздейді.
Негізгі қағида
Меншік түріне, қызмет бағытына және жұмыс істеу тәртібіне қарамастан, түгендеуді барлық кәсіпорын жүргізеді. Ол құжаттаудың міндетті толықтырушысы болып саналады және шаруашылық құбылыстардың есепте дұрыс көрініс табуына ықпал етеді.
Қамту деңгейі бойынша: толық және ішінара
Толық түгендеу
Толық түгендеу, әдетте, жылына бір рет — жылдық қаржылық есептіліктің алдында жүргізіледі. Мақсаты — кәсіпорынның барлық активтері мен пассивтерін баланста дұрыс көрсету. Қажет болған жағдайда бақылаушы органдардың талабы бойынша да өткізілуі мүмкін.
Ішінара түгендеу
Ішінара түгендеу түгенделетін объектілердің белгілі бір бөлігін ғана қамтиды. Мысалы: кассадағы нақты ақша қаражаты немесе кәсіпорындағы негізгі құралдардың саны.
Өткізу сипаты бойынша: жоспарлы және кезектен тыс
Жоспарлы түгендеу
Алдын ала белгіленген мерзімде, қойылған мақсатқа және кәсіпорынның мүмкіндігіне сай жүргізіледі.
Кезектен тыс түгендеу
Кәсіпорын басшысының тапсырмасымен, бақылаушы органдардың талабы бойынша, материалдық жауапты тұлға ауысқанда, сондай-ақ табиғи апаттардан кейін жүргізіледі.
Түгендеу жұмыстары БЕС 24 «Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру» стандартына сәйкес рәсімделеді. Онда түгендеудің кезектілігі, өткізу мерзімдері, түгендеу комиссиясының құрамы және өзге де талаптар айқындалады.
Түгендеу комиссиясы: ұйымдастыру және жауапкершілік
Кәсіпорын басшысы түгендеуді жүргізу тәртібін белгілейді: комиссия құрамын бекітеді, есепті жылдағы түгендеу санын және өткізілетін күндерін айқындайды. Әр кәсіпорында тұрақты жұмыс істейтін түгендеу комиссиясы құрылады.
Комиссияның негізгі міндеттері
- Сақтау орындарындағы және өндірістегі мүлікті, сондай-ақ қаржылық міндеттемелерді тексеру.
- Бухгалтериямен бірге түгендеу нәтижелерін анықтау, қайта сұрыптау фактілерін талдау.
- Табиғи кему нормалары шегіндегі кем шыққандарды есептен шығару бойынша ұсыныстар дайындау.
- ТМҚ қабылдау, сақтау және босату тәртібін жетілдіру, есепке алуды жақсарту және сақталуын бақылау бойынша ұсыныстар әзірлеу.
- Пайдаланылмайтын мүлікті сату жөнінде ұсыныстар енгізу және мүліктің сақталуын күшейту шараларын ұсыну.
- Екі түгендеу аралығында іріктеп бақылау тексерістерін жүргізу.
Заңдық жауапкершілік
Комиссия мүшелері кем шығуды немесе талан-таражды бүркемелеу мақсатында нақты қалдықтар туралы құжаттарға әдейі жалған деректер енгізсе, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауапкершілікке тартылады.
Түгендеуді өткізу тәртібі және бақылау
Түгендеуді бастар алдында комиссия түгендеу сәтіндегі кіріс-шығыс құжаттарының соңғы тізімдерін анықтайды және материалдық құндылықтар мен ақшалай қаражаттардың есептік деректерін жинақтайды. Түгендеу нәтижелерінің дұрыстығын бағалау үшін ішінара бақылау тексерістері жүргізіледі; мұндай бақылаулар актімен рәсімделеді.
Үлкен кәсіпорындарда екі түгендеу аралығында сақтау және қайта өңдеу орындарындағы құндылықтар номенклатурасы бойынша іріктеу әдісімен тексерілуі мүмкін.
Нәтижелерді рәсімдеу: салыстыру тізімдемесі және құжаттар
Түгендеу қорытындысы бойынша салыстыру тізімдемесі жасалып, оның деректері бухгалтерлік есеп көрсеткіштерімен салыстырылады. Анықталған айырмашылықтар (артық шығу немесе кем шығу) бөлек көрсетіледі.
Қолданылатын бастапқы құжат үлгілері
- Негізгі құралдардың түгендеу жазбасы — жалға алынған және жалға берілген объектілерді қоса алғанда, негізгі қорлардың нақты қолда барын көрсетуге арналған.
- Түгендеу қағазы — материалдық құндылықтарды бірден санап, тізімге енгізу мүмкін болмаған жағдайда пайдаланылады; саналған құндылықтармен бірге сол жерде сақталады.
Қайта сұрыптау және айырмашылықтарды реттеу
Түгендеу және өзге де тексерістер барысында анықталған нақты қолда бар мүлік пен есеп деректерінің арасындағы алшақтық белгіленген тәртіппен реттеледі. Қайта сұрыптау нәтижесінде анықталған кем шығу мен артық шығуды өзара есепке алу тек ерекше жағдай ретінде ғана қолданылады: тексеріліп отырған кезең үшін, комиссия жұмысының сапасын бағалау және ТМҚ-ның сапасы мен мөлшерін нақтылау мақсатында.
Маңызды талаптар
- Қайта сұрыптау фактісі туралы материалдық жауапты тұлғалар комиссияға жазбаша түсініктеме береді.
- Өзара есепке алу туралы ұсыныс тұрақты комиссия қарауына енгізіліп, түпкілікті шешімді кәсіпорын басшысы қабылдайды.
- Өзара есепке алғаннан кейінгі жетіспеушілік жауапты тұлғалардың жауапкершілігіне жатады.
Егер жауапты тұлғалар анықталмаса, кем шыққан мүлік кәсіпорынның зияны ретінде қаралып, шаруашылық қызмет нәтижелеріне жатқызылады. Ал құн айырмашылықтары жауапты адамның кінәсінен туындамаған жағдайда, комиссия хаттамасында айырмашылықтың жауапты тұлғаға жүктелмеу себептері нақты көрсетіледі.
Есеп айырысуларды түгендеу: дебиторлар мен кредиторлар
Есеп айырысулардың түгендеуінде өзіндік ерекшелік бар: бюджетпен, сатып алушылармен, есеп беретін тұлғалармен, қызметкерлермен, дебиторлармен және кредиторлармен есеп айырысулар бойынша есептелген сомалардың мұқият негізделуі тексеріледі.
Инкассо тәртібі қолданылмайтын сатып алушылар мен дебиторлар бойынша деректердің дұрыстығын растау үшін кредиторлық берешек туралы дербес шоттардың көшірмелері жіберіледі. Дебитор кәсіпорын көшірмені алған соң, берешек қалдығын растайды немесе келіспейтін тұстарын жазбаша хабарлайды.
Комиссия құжаттарды тексеру арқылы банк мекемелерімен, қаржы және салық органдарымен, сондай-ақ кәсіпорынның жеке балансқа бөлінген құрылымдық бөлімшелерімен және бас кәсіпорынмен есеп айырысудың дәлдігін анықтайды.
Талап қою мерзімі өткен берешек
Талап қою мерзімі өткен дебиторлық берешек бойынша анықтамада осы мерзімнің өтуіне кінәлі тұлғалар көрсетіледі. Өндіріп алынуы мүмкін емес берешек сомалары кәсіпорын басшысының шешімімен есептен шығарылады және күмәнді қарыздар резерві есебіне немесе шаруашылық қызмет нәтижелеріне жатқызылады.
Артық/кем шығуды бухгалтерлік есепте көрсету тәртібі
1) Өзара есепке алу
Артық және кем шыққан құндылықтар кей жағдайларда өзара есепке алынуы мүмкін. Алайда есепке жатқызылған мүлік бухгалтерлік есепте жеке түрде көрсетілмеуі мүмкін (ұйымның бекітілген тәртібіне сай).
2) Артық шыққан құндылықтарды кірістеу
Артық шыққан негізгі құралдар, материалдық құндылықтар мен ақшалай қаражат кәсіпорын табысына кірістеліп, есепке алынады. Артық шығудың себептері және кінәлі тұлғалар кейін анықталады.
3) Норматив шегіндегі кему
Құндылықтардың кемуі бекітілген табиғи кему нормалары шегінде кәсіпорын басшысының өкімімен өндіріс немесе айналым шығындарына жатқызылады.
4) Нормадан тыс кем шығу және ысырап
Материалдық құндылықтардың, ақшалай қаражаттың және басқа мүліктің кем шығуы, сондай-ақ табиғи кему нормаларынан тыс ысырап жауапты тұлғалардың мойнына жүктеледі. Егер жауапты тұлғалар анықталмаса немесе сот өндіріп алуға тыйым салса, келтірілген зиян шаруашылық қызмет нәтижелеріне жатқызылады.
Тұрақты комиссия түгендеу кезінде анықталған алшақтықтарды реттеу жөніндегі ұсыныстарын хаттамада көрсетеді. Түгендеу аяқталғаннан кейін бұл хаттаманы кәсіпорын басшысы бекітеді.
Есепке енгізу мерзімі
Түгендеу нәтижелері түгендеу аяқталған айдың есебінде және есептілігінде көрініс табады. Ал жылдық түгендеу нәтижелері бухгалтерлік жылдық есептілікте көрсетіледі.
Есеп берудің алдында: бухгалтерия атқаратын дайындық жұмыстары
Есеп беру алдында ауқымды дайындық жүргізіледі. Бухгалтерия цехтардан, қоймалардан және есеп беретін тұлғалардан құжаттардың толық түскенін тексереді, ай (немесе жыл) ішіндегі барлық шығындардың өндірістік шығындарға дұрыс қосылғанын нақтылайды.
Тексерілетін негізгі бағыттар
- Негізгі құралдардың амортизациясының толық есептелуі.
- Демалыс төлемдері бойынша резервтердің және басқа мақсаттарға арналған резервтердің есептелуі.
- Материалдық емес активтердің тозуын есептеу.
- Алдағы кезеңдер шығындарын уақытылы есептен шығару.
- Құндылықтар бойынша нақты өзіндік құнды есептік бағамен салыстыру, орташа көлік-дайындау шығындары (КДШ) пайызын немесе ауытқуды дұрыс бөлу.
- Жұмсалған материалдардың нақты өзіндік құнын анықтап, оны өндірістік және басқа шоттарға дұрыс көшіру.